Dometi i implementacija Zakona o dobrobiti životinja u pravnom sistemu Republike Srbije

Dr Ana Batrićević, naučni saradnik, Institut za kriminološka i sociološka istraživanja, Beograd

DOMETI I IMPLEMENTACIJA ZAKONA O DOBROBITI ŽIVOTINJA U PRAVNOM SISTEMU REPUBLIKE SRBIJE

*Rad je objavljen u časopisu Pravna riječ-časopis za pravnu teoriju i praksu, broj 23, godina VII, Udruženje pravnika Republike Srpske, Banja Luka, 2010. godine, str. 353-365. UDK 343.58(497.11) ISSN: 1840-0272

Apstrakt

Svest o činjenici da državna reakcija na okrutnost prema životinjama predstavlja neophodnost u savremenom društvu pojavila se u Srbiji prilično kasno, u poređenju sa razvijenim evropskim zemljama i Sjedinjenim američkim državama. Krivično delo ubijanja i mučenja (sada: zlostavljanja) životinja uključeno je u Krivično zakonodavstvo Republike Srbije 2006. godine, a naša zemlja je usvojila svoj prvi Zakon o dobrobiti životinja 2009. godine. Uprkos namerama zakonodavca da isprati međunarodne standarde u oblasti zaštite i dobrobiti životinja, određena pitanja od kojih zavisi dosledna i efikasna primena ovih propisa i dalje ostaju nerešena. Smisao ovog rada je da ih predstavi kao i da, ukazujući na pojedine primere iz perspektive uporednog prava, ponudi moguće ideje za njihovo rešavanje.

Ključne reči: ubijanje i zlostavljanje životinja, zaštita i dobrobit životinja, krivično delo, prekršaj, Zakon o dobrobiti životinja 

Uvod

Oblik i intenzitet državne reakcije na ljudsku okrutnost prema životinjama kao i kvantitet i kvalitet zakona posvećenih njihovoj zaštiti i dobrobiti izrazito se razlikuju od jednog do drugog savremenog pravnog sistema. Uporednopravno posmatrano, u ovoj oblasti se bez preterivanja može konstatovati da ono što u jednoj zemlji ima vrednost života, u drugoj ima status puke pokretne stvari (Tomaselli, 2003).

Uprkos brojnim filozofsko-pravnim nesuglasicama, kada su u pitanju „prava životinja“ i opravdanost zaštite njihove dobrobiti, promene moralnih uverenja najvećeg broja ljudi u odnosu prema životinjskom svetu u vidu odstupanja od izrazito antropocentričnog načela i prelaska na principe biocentrične etike postepeno se odražavaju i na zakonodavstvo (Paunović, 2004: 27), kako na međunarodnom tako i na nacionalnom nivou. Prema podacima Svetskog društva za zaštitu životinja (World Society for the Protection of Animals-WSPA) za sada svega 65 zemalja u svetu od ukupno 192 ima nacionalne zakone koji se bave zaštitom životinja.[1] Među njima istaknuto mesto zauzimaju zemlje common law sistema- Sjedinjene Američke Države i Velika Britanija, koje u sferi zaštite životinja imaju viševekovnu tradiciju, ali i pojedine razvijene zemlje evropsko-kontinentalnog sistema, poput Nemačke, Švajcarske, Švedske i Norveške.

Prvi zakoni kojima je inkriminisana svirepost prema životinjama u SAD datiraju još iz 1641. godine, kada su puritanci kolonije Massachusetts Bay usvojili zakonik poznat pod nazivom „The Body of Liberties“, koji je zabranjivao svirepost prema životinjama pod pretnjom krivičnog gonjenja. Sledeći pisani zakoni posvećeni ovoj problematici usvojeni su u državi Njujork 1828. godine, a zatim u Arizoni 1913. godine (Ascione, Arkow, 1999:103). Danas u SAD važe tri federalna zakona posvećena dobrobiti životinja: the Humane Methods of Slaughter Act[2], the Twenty-Eight Hour Law of 1887[3] i the US Animal Welfare Act[4]. Na federalnom nivou, međutim, nije usvojen poseban zakon koji bio posvećen sankcionisanju okrutnosti prema životinjama, budući da takozvano „anti cruelty“ zakonodavstvo spada u nadležnost pojedinih federalnih jedinica (Tomaselli, 2003), te je zaštita životinja u SAD i dalje prilično neujednačena (Paunović, 2004:29).

Pored SAD, i Velika Britanija spada u zemlje u kojima su pre svih organizovani različiti pokreti za zaštitu životinja. Tako je 1824. godine u Londonu osnovano prvo društvo za sprečavanje okrutnosti prema životinjama, kasnije nazvano Kraljevsko društvo za prevenciju okrutnosti prema životinjama- The Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals (RSPCA) [5]. Zakonska regulativa koja se odnosi na dobrobit životinja zaokružena je po prvi put u Velikoj Britaniji 1911. godine usvajanjem Protection of Animals Act[6], koji je, uz brojne izmene i dopune, još uvek na snazi. Ovaj propis predviđa izricanje novčane kazne i kazne zatvora učiniocima  koji izazivaju nepotrebne patnje domaćim i divljim životinjama i, uopšte, okrutno postupaju prema njima[7].

Tokom poslednjih decenija, evropske zemlje doživljavaju pravu „pravnu revoluciju“ u sferi zaštite i dobrobiti životinja. Međutim, ovakva progresivna kretanja ne mogu se pripisati samo nacionalnoj zakonodavnoj aktivnosti. Ona su istovremeno i rezultat implementacije u nacionalna zakonodavstva velikog broja relevantnih dokumenata usvojenih pod okriljem Saveta Evrope i različitih odluka organa Evropske unije, kao i standardizovanja zakonodavsatva evropskih država (Paunović, 2004: 43). U periodu od 1971. do 2006. godine, a pod okriljem Saveta Evrope usvojeno je sedam konvencija posvećenih dobrobiti životinja, od kojih poseban značaj ima Evropska konvencija za zaštitu kućnih ljubimaca (European Convention for the Protection of Pet Animals) iz 1987. godine[8]. Ona postavlja minimalne standarde za sve države članice u pogledu držanja, čuvanja i zaštite kućnih životinja, pre svega pasa i mačaka. Protokol o zaštiti i dobrobiti životinja (EC Treaty’s Protocol on Protection and Welfare of Animals) iz 1997. godine[9] pridodat je Sporazumu o osnivanju Evropske zajednice i priznaje životinjama svojstvo osećajnih bića, zahtevajući, pri tome, od Evropske unije i njenih država članica da sa puno pažnje pristupe ispunjenju zahteva koji se tiču njihove dobrobiti (Horgan, 2006:2). Takođe, Evropa predstavlja jedini region koji je međunarodnim konvencijama pristupio rešavanju pitanja vezanih za dobrobit i blagostanje životinja (Paunović, 2005: 34).

Uprkos tome što je u Evropi ova oblast normirana znatno kasnije u odnosu na zemlje common law sistema, može se primetiti da evropsko zakonodavstvo ne samo da ne zaostaje za njima već, naprotiv, ide „korak dalje“, uspevajući da životinjama obezbedi pravni status drugačiji od statusa puke pokretne stvari. Naime, za razliku od zakonodavstva SAD i Velike Britanije, Evropska konvencija za zaštitu kućnih ljubimaca, kao i zakonodavsva pojedinih evropskih zemalja, uspostavljaju pravila o dobrobiti životinja u prvom redu radi njih samih, pa tek onda radi dobrobiti njihovih vlasnika i društva u celini (Tomaselli: 2003). Markantan primer takvog postupanja predstavlja Švajcarska, gde je na osnovu plebiscita iz 1992. godine Ustavom zajemčena inherentna vrednost životinja (die Würde der Lebewesen)[10]. Deset godina kasnije, Nemačka je prva od država članica Evropske unije amandmanom na svoj Ustav iz 2002. godine[11] obezbedila najviše standarde pravne zaštite životinja na federalnom nivou (Nattrass, 2004:283 ).

Kada je reč o zemljama našeg regiona, Zakone posvećene zaštiti i dobrobiti životinja najpre su usvojile Hrvatska[12] i Slovenija[13] i to 1999. godine, pa tek onda Crna Gora[14] i Republika Srpska[15] (2008. godine) i, na kraju Bosna i Hercegovina[16] i Srbija[17](2009 godine). Za razliku od razvijenih zemalja evropskog i američkog kontinenta koje postavljaju trendove kada su u pitanju zaštita, dobrobit i, premda još uvek prilično sporna „prava“ životinja, naš zakonodavac je tek 2006. godine prvi put krivičnopravno inkriminisao njihovo ubijanje i mučenje. Za istoimeno krivično delo predvideo je alternativno novčanu kaznu i kaznu zatvora, čiji je posebni maksimum nedavno i pooštrio. Međutim, Zakon o dobrobiti životinja koji postavlja elementarne kriterijume u ovoj oblasti i uspostavlja prekršajnu odgovornost za postupanje protivno njima, usvojen je, kao što je već napomenuto, tek pre godinu dana i praksa tek treba da pokaže u kojoj meri će njegove odredbe doprineti podizanju standarda u ovoj oblasti.

Inkriminacija ubijanja i zlostavljanja životinja u Krivičnom zakoniku Republike Srbije

Ubijanje i mučenje životinja prvi put je inkriminisano u krivičnom zakonodavstvu Republike Srbije stupanjem na snagu novog Krivičnog zakonika 1. januara 2006. godine, kada je istoimeno krivično delo uključeno u njegovo XXIV poglavlje posvećeno krivičnim delima protiv životne sredine[18]. Te iste godine, od 32 osobe koje su nadležnim organima prijavljene kao učinioci ovog krivičnog dela, osuđena je samo jedna i to uslovno[19]. Od tada broj prijavljenih i osuđenih učinilaca ovog krivičnog dela beleži konstantan porast. Već u 2007. godini je od prijavljenih 80 optuženo 11, a osuđena su 3 učinioca kojima su izrečene novčane kazne.[20] Naredne, 2008. godine prvi put je za krivično delo ubijanja i mučenja životinja izrečena kazna zatvora i to u čak 4 slučaja, dok je desetorici učinilaca tog dela izrečena novčana kazna, šestorici uslovna osuda, jednom rad u javnom interesu, trojici sudska opomena, a tri učinioca su oslobođena od kazne.[21] U 2009. godini za ovo delo prijavljeno je 116 osoba, a optužene su 33 osobe, od kojih je jednom učiniocu izrečena kazna zatvora, jedanaestorici novčana kazna, petnaestorici uslovna osuda a jednom sudska opome-na.[22]

Prema definiciji iz Krivičnog zakonika, osnovni oblik krivičnog dela ubijanja i zlostavljanja životinja čini lice koje kršeći propise ubije, muči ili povredi životinju. Za ovaj oblik bila je, najpre, predviđena novčana kazna ili kazna zatvora do 6 meseci[23], da bi nakon izmena i dopuna Krivičnog zakonika Republike Srbije koje su usledile 2009. godine ona bila zamenjena novčanom kaznom ili kaznom zatvora do 1 godine.[24] Prvi teži oblik ovog krivičnog dela postoji ukoliko je usled preduzimanja radnje izvršenja osnovnog oblika došlo do ubijanja, mučenja ili povređivanja većeg broja životinja, ili ako je delo učinjeno u odnosu na životinju koja pripada posebno zaštićenim životinjskim vrstama. Za ovaj teži oblik učinilac se može kazniti novčanom kaznom ili kaznom zatvora do 3 godine[25]. Izmenama i dopunama Krivičnog zakonika Republike Srbije od 2009. godine, postojećim odredbama pridodat je još jedan teži oblik ovog krivičnog dela koji, čini lice koje iz koristoljublja organizuje, finansira ili je domaćin borbe između životinja iste ili različite vrste, ili lice koje organizuje ili učestvuje u klađenju na ovakvim borbama. Učiniocu ovog oblika krivičnog dela sud može izreći, kumulativno, kaznu zatvora u trajanju od tri meseca do tri godine i novčanu kaznu.[26]

Zaštitni objekt ove inkriminacije sporan je i u onim zemljama koje imaju dugu tradiciju promovisanja i obezbeđivanja zaštite i dobrobiti životinja. Iako je krivično delo ubijanja i zlostavljanja životinja svrstano u grupu krivičnih dela protiv životne sredine, životna sredina se njime štiti samo delimično, u smislu skupa prirodnih i stvorenih vrednosti čiji kompleksni međusobni odnosi čine okruženje odnosno prostor i uslove za život ljudi[27]. Naime, o zaštiti životne sredine može biti reči kada je u pitanju njegov kvalifikovani oblik, odnosno kada je došlo do ubijanja, mučenja (zlostavljanja) ili povređivanja većeg broja životinja ili životinje koja pripada posebno zaštićenim životinjskim vrstama. Međutim, u slučaju ubijanja, mučenja ili povređivanja samo jedne životinje, pitanje zaštitnog objekta ovog krivičnog dela ostaje otvoreno.

Uprkos tome što je u savremenim društvima gotovo opšteprihvaćen stav da je okrutnost prema životinjama nedopustiva kako sa moralnog (etičkog), tako i sa pravnog stanovišta, postavlja se pitanje da li životinja ili prava životinja uopšte mogu predstavljati zaštitni objekt u krivičnopravnom smislu. U našem pozitivnom krivičnom pravu se objektom zaštite smatraju čovek i druge osnovne društvene vrednosti[28] i njihova zaštita predstavlja osnov i granice za određivanje krivičnih dela, propisivanje krivičnih sankcija i njihovu primenu (Stojanović, 2006:31). Iz ovako „antropocentrično“ definisanog objekta zaštite proizlazi da životinja može biti samo objekt radnje krivičnog dela, ali ne i zaštitni objekt, te da se ovim krivičnim delom suštinski i ne štiti životinja već čovek, odnosno osećanja koja čovek gaji prema životinjama i odgovornost koju prema njima treba da ima. U prvom redu, tu se misli na osećaj sažaljenja koji ubijanje i mučenje životinja izaziva kod većine ljudi (Op. cit.: 613-614).

Zakonskom odredbom takođe nije precizirano na koje vrste životinja se ovo krivično delo odnosi. Budući da zakonodavac u tom pogledu ne postavlja eksplicitna ograničenja, moglo bi se zaključiti da je njome inkriminisano ubijanje, mučenje ili povređivanje bilo koje životinje[29]. Takav pristup bio bi u skladu sa osnovnim principima biocentrične etike, kao sa i načelom jednakosti vrsta s obzirom na sposobnost patnje koje iz tih principa proizlazi (Paunović, 2005:15). Jednaka pravna zaštita svih životinjskim vrsta od okrutnosti i ubijanja kao i moralna obaveza njihovog poštovanja promovisana je u još dva dokumenta usvojena na međunarodnom nivou, koji, uprkos nedostatku formalno-pravnog značaja, poseduju rastuću moralnu težinu. Reč je o Univerzalnoj deklaraciji o pravima životinja od 1978. godine, usvojenoj od strane Međunarodnog saveza za prava životinja uz podršku UNESCO-a[30] i Univerzalnoj deklaraciji o dobrobiti životinja, usvojenoj 2000. godine od strane Svetskog društva za zaštitu životinja (WSPA)[31]. U kontekstu definicije životinje koja je u ovim dokumentima usvojena, zaštitu bi trebalo obezbediti svakom sisaru koji nije čovek, kao i ptici, gmizavcu, vodozemcu, ribi ili beskičmenjaku sposobnom da oseti bol, patnju ili stres.[32] Ipak, čini se da većina savremenih krivičnih zakonodavstava, uprkos načelnom prihvatanju jednakosti svih živih bića, naginje specističkom pristupu (Paunović, 2004:28), pružajući zaštitu samo kičmenjacima, a u okviru njih domaćim životinjama[33], kućnim ljubimcima[34], pripitomljenim (udomaćenim) i zatočenim divljim životinjama[35]. U tom smislu, bilo bi razumno ograničiti krivičnopravnu reakciju samo na ubijanje i mučenje (zlostavljanje) onih životinja koje mogu (za koje je naučno utvrđeno da mogu) da osećaju ozlede ili mučenja (Lazarević, 2006:695), odnosno bol, patnju, strah i stres.

Imajući u vidu činjenicu da je ovo krivično delo u naše pravo uvedeno relativno skoro, kao i društvenu realnost da svest o zaštiti i dobrobiti životinja usled različitih kulturoloških, socijalnih i ekonomskih okolnosti u našoj zemlji još uvek zaostaje za svetskim standrdima i shvatanjima, može se očekivati da će u praksi biti krivičnopravno sankcionisano samo ubijanje i zlostavljanje onih životinja koje kod većine ljudi izazivaju osećanje sažaljenja, što je za sada prihvaćeno i u našoj pravnoj teoriji (Stojanović, 2006: 614).

Radnja izvršenja ovog osnovnog oblika krivičnog dela se sastoji u ubijanju, mučenju ili povređivanju životinje. Mučenje predstavlja nanošenje fizičkih ili psihičkih patnji životinjama. Povređivanje se sastoji u povredi tela životinje u vidu izazivanja rana, lomljenja šapa i sličnih radnji. Ovde je povređivanje uzeto u širem značenju te ga ne treba izjednačavati, odnosno svoditi isključivo na telesne povrede koja se nanose ljudima (Lazarević, 2006:695) u smislu krivičnog dela teške i lake telesne povrede[36]. Postojanje krivičnog dela takođe podrazumeva da je patnja koja se nanosi životinji prilikom njenog mučenja ili povređivanja velikih razmera i intenziteta, kao i da je do njenog nanošenja došlo bez racionalnog razloga i opravda-nog cilja. Osim aktivnim delatnostima, radnja se može izvršiti i nečinjenjem, odnosno, propuštanjem kao što je, na primer, sistematsko nedavanje životinji hrane i vode. (Stojanović: 2006:614).

Prema ovom Zakonu, radnja mora biti i protivpravna, što znači da će ovo krivično delo postojati samo onda kada je neka od navedenih delatnosti izvršena protivno propisima kojima je regulisano koje se životinje, na koji način i pod kojim uslovima mogu lištiti života[37]. Ukoliko se ubijanje životinja vrši na način koji nije predviđen navedenim propisima, krivično delo će postojati čak i kada je reč o životinjskoj vrsti, čije je ubijanje inače, prema važećim propisima, dozvoljeno (Stojanović, 2006:614).

Kao učinilac krivičnog dela ubijanja i zlostavljanja životinja može se javiti kako njen vlasnik tako i neko drugo lice. Zbog toga se u slučaju ubijanja ili povređivanja tuđe životinje, u praksi, može pojaviti problem razgraničenja između ovog krivičnog dela i krivičnog dela uništenja i oštećenja tuđe stvari[38] koje, u osnovi, spada u krivična dela protiv imovine. Neki autori zato smatraju da bi prema odnosu specijaliteta, prednost u takvoj situaciji trebalo dati krivičnom delu ubijanja i zlostavljanja životinja (Stojanović, 2006:614). Mada u pravnoj nauci preovladava stav da se životinje smatrju pokretnim stvarima, međunarodnopravna i uporednopravna analiza propisa, koji se tiču njihove zaštite i dobrobiti, pokazuje da se životinje u pravnim odnosima ipak ne mogu tretirati kao puke stvari. Premda nisu subjekti prava, savremena etika, zasnovana na proširenoj teoriji ljudskih prava, nalaže da se životinjama kao „subićima“ koja su u koegzistenciji i kohabitaciji sa ljudima, prizna barem svojstvo „subjekata života“ (Paunović, 2005: 17-18). Dakle, osim što imaju različiti objekt zaštite, i svrha navedene dve inkriminacije je potpuno različita, te bi, prednost i po tom osnovu trebalo dati krivičnom delu ubijanja i zlostavljanja životinje.

Odnos krivičnog dela ubijanja i zlostavljanja životinja i zlostavljanja životinja  prema Zakonu o dobrobiti životinja

Kao što je već istaknuto, pre samo godinu dana u Srbiji je usvojen Zakon o dobrobiti životinja, kojim se uređuju dobrobit životinja, prava, obaveze i odgovornosti fizičkih i pravnih lica ustanovljena u cilju njenog ostvarenja kao i zaštita životinja od zlostavljanja. Naročito se tim Zakonom definišu obaveze ljudi prilikom ubijanja (klanja) životinje, njihovog držanja, uzgoja, prometa, prevoza i sprovođenja ogleda na njima.[39] Pored minimalnih standarda u pogledu dobrobiti životinja, ovim zakonom ustanovljena je i dužnost relevantnih subjekata da podstiču jačanje svesti o značaju dobrobiti životinja, kao i obaveza svih građana da spreče i prijave nadležnim organi-ma okrutno postupanje drugih ljudi prema njima[40].

Zakon o dobrobiti životinja izričito zabranjuje zlostavljanje životinja[41], pod pretnjom prekršajne sankcije-novčane kazne u iznosu od 5.000 do 50.000 dinara za fizičko[42], odnosno od 100.000 do 1.000.000 dinara za pravno lice[43]. Zlostavljanjem životinja, koje može biti fizičko i psihičko, smatra se svako postupanje ili nepostupanje sa životinjama kojim se namerno ili iz nehata izaziva bol, patnja, strah, stres, povreda, i narušava genetska celovitost životinje i izaziva smrt. Fizičko zlostavljanje podrazumeva narušavanje fizičke celovitosti životinje oštećenjem tkiva i organa, kao što su batinanje, šutiranje, bičevanje, seksualno nasilje, prisiljavanje na rad ili obuku koji prevazilaze izdržljivost životinje, neodgovarajući načini hvatanja i obuzdavanja, sprovođenje intervencija na životinjama suprotno zakonskim odredbama i svesno reprodukovanje jedinki koje pate od naslednih bolesti, ako se ono ne vrši u ogledne svrhe u skladu sa zakonom[44]. Psihičko zlostavljanje životinje obuhvata takvo narušavanje njene psihičke celovitosti koje može izazvati ili izaziva poremećaje u ponašanju, u smislu onemogućavanja životinji da zadovolji svoje osnovne potrebe u ponašanju, da iskorsti prostor za odmor i zaklon, razjarivanja životinje primenom fizičke sile, drugim životinjama ili nadražajima koji joj nisu svojstveni, nanošenja straha, patnje i prouzrokovanja osećaja dosade i nesigurnosti kao i sprečavanja životinje da uspostavi socijalnu vezu sa životinjama iste vrste.[45]

U okviru 82 taksativno nabrojane aktivnosti koje se smatraju prekršajima prema Zakonu o dobrobiti životinja i koje su zaprećene navedenim novčanim kaznama, svrstano je i lišavanje života odnosno ubijanje životinje suprotno odredbama tog zakona[46], ili na javnom mestu[47] kao i ubijanje i zlostavljanje životinje radi proizvodnje filmova i reklama[48], upotrebljavanje otrova i drugih hemijskih sredstava koja izazivaju bol, patnju i smrt životinja (osim u slučaju kontrole populacije glodara)[49] i zanemarivanje životinje lišavanjem iste osnovnih životnih potreba[50]. Sa druge strane, na osnovu člana 269. Krivičnog zakonika Republike Srbije ubijanje, povređivanje, mučenje ili zlostavljanje životinje na drugi način smatra se krivičnim delom, čiji je osnovni oblik zaprećen novčanom kaznom ili kaznom zatvora do 1 godine[51].

Zlostavljanje životinje u smislu Zakona o doborbiti životinja može biti učinje-no kako namerno (umišljajno), tako i iz nehata[52], dok je za krivično delo ubijanja i zlostavljanja životinja kao oblik krivice predviđen isključivo umišljaj, koji mora da obuhvati i svest o tome da se preduzimanjem radnje izvršenja krše odgovarajući propisi (Stojanović, 2006:615). Iz toga proizlazi da će se mučenje, odnosno zlostavljanje životinje učinjeno iz nehata, u svakom slučaju tretirati kao prekršaj. Međutim, može se postaviti pitanje kada će se jedno umišljajno ponašanje (činjenje ili nečinjenje) koje bi istovremeno bilo okarakterisano kao zlostavljanje životinje u smislu odredaba Zakona o dobrobiti životinja, odnosno zlostavljanje životinje u smislu odredaba Krivičnog zakonika, smatrati prekršajem a kada krivičnim delom.

Iako od toga zavisi i nadležnost suda i vrsta odnosno visina sankcije koja se učiniocu može izreći, Zakon o dobrobiti životinja ne sadrži odredbe na osnovu kojih bi se bliže odredio njegov odnos sa normama Krivičnog zakonika. Činjenica da on predstavlja lex posterior i lex specialis ne doprinosti rešavanju dileme, budući da ovde nije reč o koliziji dva krivična zakona, već o sticaju odredaba krivičnog i prekršajnog prava. Zbog toga bi u slučaju umišljajnog zlostavljanja odnosno mučenja životinje trebalo primeniti pravilo da ukoliko je jedno kažnjivo ponašanje istovremeno predviđeno i kao krivično delo i kao prekršaj (u slučaju identiteta činjeničnog stanja), krivično delo kao teže apsorbuje prekršaj (Jovašević, 2006:80-81). Dakle, činjenica da je neko lice već kažnjeno za krivično delo ubijanja i mučenja životinja predstavljaće osnov koji isključuje kažnjivost za prekršaj u smislu Zakona o dobrobiti životinja. Međutim, ako je ono prethodno kažnjeno za prekršaj, prekršajna kazna će mu se obavezno uračunati u kaznu koju će mu (u slučaju identiteta) izreći krivični sud.

Za razliku od Krivičnog zakonika koji ne navodi izričito koje sve životinje mogu biti objekt radnje krivičnog dela ubijanja i zlostavljanja životinja, Zakon o dobrobiti životinja definiše životinju kao svakog kičmenjaka koji je u stanju da oseti bol patnju, strah i stres[53], ističući da se dobrobit životinja odnosi naročito na: životinje koje se koriste u proizvodne, naučnoistraživačke, biomedicinske i obrazovne svrhe, za izložbe, takmičenja, priredbe i druge oblike javnog prikazivanja, životinje za rad i službene životinje, kućne ljubimce, napuštene i izgubljene životinje i divlje životinje u zatočeništvu.[54] Budući da je, uprkos širokoj zakonskoj formulaciji, u našoj teoriji za sada prihvaćen prilično restriktivan stav da krivičnopravna zaštita životinja treba da bude ograničena samo na one životinje čije ubijanje i mučenje kod većine ljudi izaziva sažaljenje (Stojanović, 2006:614), potpuno je opravdano da barem prekršajna inkriminacija obuhvati jedan širi krug objekata radnje. U protivnom bi se kažnjavanje, bilo prema odredbama krivičnog, bilo prema odredbama prekršajnog prava, svelo samo na okrutnost prema kućnim ljubimcima, što svakako nije dovoljna garancija dobrobiti životinja u jednom savremenom pravnom sistemu.

Zaključak

Savremena etika se polako, kako se vidi, odriče „slepog“ antropocentrizma, priklanjajući se sve više i više tzv. biocentričnim načelima, čije prihvatanje iz korena menja odnos društva i pojedinca prema životnoj sredini uopšte, a posebno prema životinjama. Ostavljajući po strani pitanje korektnosti termina „prava životinja“ i filozofskopravnu debatu o tome da li životinje mogu ili ne mogu biti nosioci određenih inherentnih prava, obuhvatanje kriminalnom zonom onih ponašanja koja predstavljaju njihovo mučenje i zlostavljanje se čini sasvim opravdanim, pa čak i neophodnim u modernom društvu i to iz više razloga.

Naučna saznanja potvrdila su činjenicu da i životinje mogu osećati bol, patnju, strah i stres, a promena etičkih shvatanja na globalnom nivou, podržana i promovisana kroz aktivnosti nacionalnih i međunarodnih društava za zaštitu životinja, doprinela je suštinskim izmenama njihovog pravnog položaja u velikom broju pravnih sistema. U zakonodavstvima razvijenih evropskih zemalja, poput Švajcarske i Nemačke, insistira se na konceptu zaštite životinja radi njih samih, dok je u zemljama common law sistema ona i dalje „u senci“ dobrobiti ljudi i čitavog društva. U svakom slučaju, nesporno je da se brigom za životinje poboljšava zdravlje čitavog čovečanstva, kao i opstanak planetarnog eko-sistema odnosno prirode i divljine (Paunović, 2005:15).

Osim toga, psihološke studije ukazuju na povezanost između okrutnosti prema životinjama i nasilničkog ponašanja prema ljudima (Striving, 2002:95), a osobito nasilja u porodici i zlostavljanja dece (Ascione, Arkow, 1999:51). Pojedini autori smatraju da su sklonost ka zlostavljanju životinja, zajedno sa, na primer, sklonošću ka izazivanju požara, bihejvioralni faktori koji čine deo tzv „homicidalne trijade“ i predstavljaju pouzdane prediktore nasilničkog kriminalnog ponašanja (Hellman, Blackman, 1966:1431-1435). Imajući to u vidu, sprečavanje i kažnjavanje (bilo krivičnim bilo prekršajnim sankcijama) okrutnosti prema životinjama treba, između ostalog, sagledati i kao jednu od mera prevencije nasilja i nasilničkog kriminaliteta uopšte.

Istinsko poboljšanje dobrobiti životinja u korist čitave zajednice zahteva doslednu primenu odgovarajućih zakonskih rešenja u praksi. Ona nije moguća ukoliko se pojedine odredbe automatski preuzmu iz onih pravnih sistema koji u ovoj oblasti imaju dužu i razvijeniju tradiciju, bez uzimanja u obzir socijalno-ekonomskog i političko-istorijskog konteksta u kome one treba da budu primenjivane. U tom smislu treba istaći da samo uvođenje nove inkriminacije u krivično zakonodavstvo i pooštravanje kazne za istu[55], kao i usvajanje Zakona o dobrobiti životinja, predstavljaju značajane ali ne i dovoljne iskorake. Preduslov za njihovu uspešnu primenu jeste precizno definisanje odnosa između njihovih odredaba posvećenih mučenju odnosno zlostavljanju životinja i nedvosmisleno utvrđivanje koje se životinjske vrste mogu smatrati objektom radnje krivičnog dela ubijanja i zlostavljanja životinja po uzoru na član 2. Zakona o dobrobiti životinja[56]. To isto se odnosi i na „popunjavanje“ na osnovu slučajeva iz prakse određenih pravnih standarda, koji su u navedenim propisima samo teorijski definisani, kao što je uostalom i sam pojam dobrobiti životinja[57]. Pri tom zakonodavstva i dobra praksa drugih zemalja mogu poslužiti kao putokazi, ali ne treba prenebregnuti činjenicu da istorijat i zakonodavstva i aktivizma u oblasti zaštite životinja u pojedinim zemljama ima znatno dužu tradiciju nego što je to slučaj sa našom, te da će biti potrebno dosta vremena i napora (pre svega u vidu podizanja svesti o njihovom značaju)  da ove odredbe dožive širu i uspešniju primenu u našoj zemlji.

Abstract

The awareness of the fact that state reaction to animal cruelty represents a necessity in a contemporary society has appeared in Serbia quite late in comparison to the developed European countries and SAD. A criminal offence comprised of killing and torture of animals was incorporated in the criminal legislation of the Republic of Serbia in 2006 and our country adopted its first Law on Animal Welfare in 2009. In spite of the efforts of the legislator to keep up with the standards regarding animal protection and welfare, certain questions that are essential for the consistent and efficient implementation of these provisions still remain unsolved. The aim of this paper is to present them and to offer certain ideas as their possible solution by pointing out particular examples from a comparative law perspective.

Key words:  killing and torture of animals, animal protection and welfare, criminal offence, misdemeanor, Law on Animal Welfare 

Literatura:

-Ascione, F., Arkow, P.: Child Abuse, Domestic Violence and Animal Abuse- Linking the Circles of Compassion for Prevention and Intervention, Purdue Research Foundation, United States of America, 1999. godine

-Jovašević, D.: Krivično pravo-opšti deo, Nomos, Beograd, 2006. godine

-Jovašević, D, Đurđić, V.: Krivično pravo-posebni deo, Nomos, Beograd, 2006. godine

-Kokolj, M. Prekršajno pravo, Privredna akademija, Novi Sad, 2007. godine

-Lazarević, Lj.: Komentar Krivičnog zakonika Republike Srbije, Izdavačko-štamparsko preduzeće „Savremena administracija“, Beograd, 2006. godine

-Nattrass, K.: „…Und die Tiere“, Constitutional Protection for Germany’s Animals, Animal Law Review at Lewis and Clark Law School, Vol. 10., No 283, Portland, Oregon, 2004. godine

-Paunović, M.: Životinjska prava-prilog proširenoj teoriji ljudskih prava, Strani pravni život, br. 3/2005., Institut za uporedno pravo, Beograd, 2005. godine

-Paunović, M.: Uporednopravni pregled zaštite prava i dobrobiti životinja, Strani pravni život, br. 1/2004, Institut za uporedno pravo, Beograd, 2004. godine.

-Stojanović, Z.: Komentar krivičnog zakonika, Javno preduzeće „Službeni glasnik“, Beograd, 2006. godine

-Striving, H.: „Animal Law and Animal Rights on the Move in Sweden“, Animal Law Review at Lewis and Clark Law School, Vol. 8., No 93, Portland, Oregon, 2002. godine

– Tomaselli, P.: International Comparative Animal Cruelty Laws, Animal Legal and Historical Center, Michigen State University College of Law, 2003. godine

– Horgan, R.: „EU Animal Welfare Legislation: Current Position and Future Perspectives“, Revista Electrόnica de Veterinaria REDVET, Vol. VII, No 12, Veterinaria Organizaciόn S.L., Espaňa, 2006. godine

-Hellman, D., Blackman,N.: Enuresis, Fire Setting and Cruelty to Animals: a Triad Predictive of Audlt Crime, 122 American Journal of Psychiatry, 1966. godine

Izvori:

– Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland, Bundesgesetzblatt 1949, S. 1

 

– Gesetz zur Änderung des Grundgesetzes (Staatsziel Umweltschutz) Bundesgesetzblatt, 2002 I S. 2862

-Univerzalna deklaracija o pravima životinja od 1978. godine

-Univerzalna deklaracija o dobrobiti životinja, usvojena 2000. godine

– European Convention for the Protection of Pet Animals, Council of Europe (European Treaty Series ETS – No.125), Strasbourg, 13.XI.1987

-Krivični zakonik, „Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 85/2005, 88/2005, 107/2005, 72/2009 i 111/2009

-Statistički bilten-Punoletni učinioci krivičnih dela-Prijave, optuženja i osude-2006., br. 490., Republički zavod za statistiku Republike Srbije, Beograd, 2009. godine,

– Protocol annexed to the Treaty on European Community-Protocol on protection and welfare of Animals, Official Journal C 340 10/11/1997 p. 0110

-Statistički bilten-Punoletni učinioci krivičnih dela-Prijave, optuženja i osude-2007., br., 502., Republički zavod za statistiku Republike Srbije, Beograd, 2009. godine

-Saopštenje „Punoletni učinioci krivičnih dela, 2004-2008“, Republički zavod za statistiku Republike Srbije, br. 137., Beograd, 2009. godine

-Saopštenje „Punoletni učinioci krivičnih dela, 2005-2009“, Republički zavod za statistiku Republike Srbije, br. 194., Beograd, 2010. godine

– Tierschutzgesetz, Bundesgesetzblatt 7833-3, IS. 1277 iz 1972. godine

– The Humane Methods of Slaughter Act (1958) 7 U.S.C.A. § 1901 – 1907

– The Twenty-Eight Hour Law of 1887 (1877) 49 USC 80502

-The US Animal Welfare Act (1966) 7 U.S.C.A. § 2131 – 2159

-The Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals Act, 1932 (22&23 Geo.5.), (Ch. XXXIX)

-The Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals Act, 1940 (3&4 Geo.6.), (Ch. VIII)

-The Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals Act ,1958 (6&7 Eliz.2), (Ch. XXIII)

– The Protection of Animals Act, 1911(1&2Geo. 5) (Ch XXVII)

– Zakon o zaščiti živali, Ur.I, Republike Slovenije št.98 od 1999. godine

– Zakon o zaštiti dobrobiti životinja ,“ Službeni list Crne Gore”, broj 14/08

– Zakon o zaštiti i dobrobiti životinja, “Službeni glasnik BiH” od 31.03.2009 godine

– Zakon o zaštiti i dobrobiti životinja, „Službeni glasnik Republike Srpske“, br 111/08

– Zakon o dobrobiti životinja, „Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 41/2009

-Zakon o zaštiti životne sredine, „Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 135/2004

– Zakon o dobrobiti životinja, Narodne novine Republike Hrvatske br. 19/1999

 


[1] Prema: World Society for the Protection of Animals: An overwiew of  Animal Protection Legislation, 2006. godine, dostupno na interet prezentaciji http://enextranet.animalwelfareonline.org/resources/animalwelfare/legislation/index.aspx

[2] The Humane Methods of Slaughter Act (1958) 7 U.S.C.A. § 1901 – 1907

[3] The Twenty-Eight Hour Law of 1887 (1877) 49 USC 80502

[4] The US Animal Welfare Act (1966) 7 U.S.C.A. § 2131 – 2159

[5] Videti: The Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals Act, 1932 (22&23 Geo.5.), (Ch. XXXIX) ,  The Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals Act, 1940 (3&4 Geo.6.), (Ch. VIII) i The Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals Act ,1958 (6&7 Eliz.2), (Ch. XXIII)

[6] The Protection of Animals Act, 1911(1&2Geo. 5) (Ch XXVII)

[7] Čl. 1. st. 1. tačke a-f

[8] European Convention for the Protection of Pet Animals, Council of Europe (European Treaty Series ETS  – No.125), Strasbourg, 13.XI.1987, na snazi od 1992. godine

[9] Protocol annexed to the Treaty on European Community-Protocol on protection and welfare of Animals, Official Journal C 340, 10/11/1997 p. 0110

[10] Bundesverfassung 1992 § 24

[11] Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland, Bundesgesetzblatt 1949, S. 1, i Gesetz zur Änderung des Grundgesetzes (Staatsziel Umweltschutz) Bundesgesetzblatt, 2002  I S. 2862

[12] Zakon o dobrobiti životinja,  „Narodne novine Republike Hrvatske“ br. 19 od 1999. godine, str. 505-510

[13] Zakon o zaščiti živali, Ur.I, Republike Slovenije št.98 od 1999. godine

[14] Zakon o zaštiti dobrobiti životinja ,“ Službeni list Crne Gore”, broj 14/08

[15] Zakon o zaštiti i dobrobiti životinja, „Službeni glasnik Republike Srpske“, br 111/08

[16] Zakon o zaštiti i dobrobiti životinja,  “Službeni glasnik BiH”  od 31.03.2009 godine

[17] Zakon o dobrobiti životinja, „Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 41/2009

[18] Krivični zakonik, „Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 85/2005, 88/2005, 107/2005, 72/2009 i 111/2009

[19] Statistički bilten-Punoletni učinioci krivičnih dela-Prijave, optuženja i osude-2006., br. 490., Republički zavod za statistiku Republike Srbije, Beograd, 2009. godine, str. 19., 58. i 107.

[20] Statistički bilten-Punoletni učinioci krivičnih dela-Prijave, optuženja i osude-2007., br., 502.,  Republički zavod za statistiku Republike Srbije, Beograd, 2009. godine, str. 16., 58. i 102.

[21] Saopštenje „Punoletni učinioci krivičnih dela, 2004-2008“, Republički  zavod za statistiku  Republike Srbije, br. 137.,  Beograd, 2009. godine, str. 5. i 8.

[22] Saopštenje „Punoletni učinioci krivičnih dela, 2005-2009“, Republički zavod za statistiku Republike Srbije, br. 194., Beograd, 2010. godine, str. 5. i 9.

[23] Čl. 269. st. 1., Krivični zakonik, „Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 85/2005, 88/2005 i 107/2005

[24] Čl. 269. st. 1., Krivični zakonik, „Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 85/2005, 88/2005, 107/2005, 72/2009 i 111/2009

[25] Čl. 269. st. 1., Krivični zakonik, „Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 85/2005, 88/2005, 107/2005, 72/2009 i 111/2009

[26] Čl. 269. st. 1.

[27] Čl. 3., Zakon o zaštiti životne sredine, „Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 135/2004

[28] Čl. 3., Krivični zakonik, „Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 85/2005, 88/2005, 107/2005, 72/2009 i 111/2009

[29] U tom smislu: Čl. 5. tačka 13. Zakon o dobrobiti životinja, „Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 41/2000

[30] Universal Declaration of Animal Rights, koja je sastavljena  na Trećem međunarodnom sastanku  posvećenom pravima životinja održanom u Londonu od 21 do 23 septembra  a usvojena od strane  Međunarodnog udruženja za prava životinja (International League for Animal Rights) 15. oktobra 1978. godine. Tekst Deklaracije  revidiran je 1989. godine od strane  International League of Animal Rights da bi 1990. godine bio podnet Generalnom Direktoru UNESCO-a.

[31] Videti i: Provisional draft UDAW 2007Universal Declaration on Animal Welfare (Recommendations for Ministerial Conference consideration)   http://media.animalsmatter.org/media/resources/en/en_draft.pdf

[32] Čl. 1., Univerzalna deklaracija o dobrobiti životinja

[33] Tierschutzgesetz, Bundesgesetzblatt  7833-3, IS. 1277 iz 1972. godine

[34] Videti: European Convention for the Protection of Pet Animals, usvojena od strane Saveta Evrope 1987. godine i stupila na snagu 01.05.1992. godine.

[35] Videti, na primer: Texas penal code § 42.092. Cruelty to Non-livestock Animals

[36] Čl. 121. i 122., Krivični zakonik, „Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 85/2005, 88/2005, 107/2005, 72/2009 i 111/2009

[37] Kao primer mogu se navesti sledeći zakoni: Zakon o dobrobiti životinja, „Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 41/2009;  Zakon o divljači i lovstvu, “Službeni glasnik Republike Srbije”, br. 18/2010 (čijim je stupanjem na snagu prestao da važi raniji Zakon o lovstvu,”Službeni glasnik Republike Srbije”, br. 39/93, 44/93, 60/93 i 101/05);  Zakon o veterinarstvu, “Službeni glasnik Republike Srbije”, br. 91/2005 i 30/2010;

[38] Čl. 212., Krivični zakonik, „Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 85/2005, 88/2005, 107/2005, 72/2009 i 111/2009

[39] Videti: čl. 1. Zakon o dobrobiti životinja, „Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 41/2009

[40] Čl. 3.

[41] Čl. 7. st. 1.

[42] Čl. 85.

[43] Čl. 82. st. 3.

[44] Čl. 18. tačka 1.

[45] Čl. 18. tačka 2.

[46] Čl. 7. st. 3. i čl. 82. st. 1. tačka 42., 44. i 45.

[47] Čl. 82. st. 1. tačka 43.

[48] Čl. 82. st. 1. tačka 23.

[49] Čl. 82. st. 1. tačka  28.

[50] Čl. 82. st. 1. tačka 31.

[51] Čl. 269. st. 1. Krivični zakonik, „Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 85/2005, 88/2005, 107/2005, 72/2009 i 111/2009

[52] Čl. 5. tačka 18. Zakon o dobrobiti životinja, „Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 41/2009

[53] Čl. 5. tačka 13

[54] Čl. 2. st. 1.

[55] Čl. 269. Krivični zakonik, „Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 85/2005, 88/2005, 107/2005, 72/2009 i 111/2009

[56] Čl. 2., Zakon o dobrobiti životinja, „Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 41/2009

[57] Čl. 5. st. 1. tačka 4. Zakon o dobrobiti životinja, „Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 41/2009