Hordašenje kao socijalnopatološka pojava-fenomenologija, etiologija i državna reakcija

Dr Ana Batrićević, naučni saradnik, Institut za kriminološka i sociološka istraživanja, Beograd

HORDAŠENJE KAO SOCIJALNOPATOLOŠKA POJAVA-FENOMENOLOGIJA, ETIOLOGIJA I DRŽAVNA REAKCIJA

*Rad je objavljen u časopisu Socijalna misao, vol. XVIII, br. 4/2011, izdavačko preduzeće „Socijalna misao“, Beograd, 2011. godine, str. 141 – 163., UDK 364, ISSN 0354-401X, COBISS.SR-ID 42962700

Uvod

U savremenom društvu, a pre svega u razvijenim pravnim sistemima kako anglo – saksonske tako i evropsko – kontinentalne pravne tradicije, može se uočiti postepena promena moralnih principa u vidu napuštanja antropocentrizma i okretanja ka osnovnim postulatima biocentrične etike.[1] Uviđanje značaja koji zaštita i dobrobit životinja i očuvanje životne sredine imaju za opstanak celog čovečanstva odrazilo se i na zakonodavnu aktivnost. To je rezultiralo usvajanjem velikog broja propisa nacionalnog i nadnacionalnog karaktera posvećenih zaštiti životne sredine i dobrobiti životinja, a naročito kičmenjaka kao životinja za koje je nesporno naučno dokazano da mogu osetiti bol, patnju strah i stres[2].

Istovremeno se u oblasti socijalne patologije, kriminologije, viktimologije i nauke kaznenog prava sve više pažnje posvećuje proučavanju prirode, uzroka i modaliteta suzbijanja onih ljudskih ponašanja kojima se povređuju ili ugrožavaju životna sredina i životinje kao njen integralni deo. Paralelno sa tim, interesovanje medija ali i laičke i stručne javnosti pobuđuje još jedan socijalno – patološki i fenomen koji, iako prvenstveno pogađa pojedinca i njegovo domaćinstvo, u velikoj meri ugrožava i životnu sredinu. Reč je o patološkom sakupljanju ili gomilanju različitih predmeta koji uglavnom nemaju nikakvu upotrebnu vrednost i njihovom čuvanju od strane pojedinaca u ekstremno prenatrpanim i nehigijenskim prostorijama koje čine nezdravo životno okruženje i izvor akutne opasnosti od zaraze i požara.

Poseban oblik patološkog sakupljanja predstavlja patološko sakupljanje ili kolekcioniranje živih (a ponekad i mrtvih) životinja od strane pojedinaca, u literaturi označeno i terminom „hordašenje“[3] izvedenim od engleske reči hoarding, koja znači gomilanje ili nagomilavanje. Ovaj oblik patološkog sakupljanja smatra se naročito ozbiljnim pošto se njime u isto vreme ugrožavaju i zdravlje samog sakupljača i članova njegove porodice ali i život i dobrobit sakupljanih životinja. Iako posledice patološkog sakupljanja životinja do temelja uzdrmavaju zdravstvenu, psihičku, socijalnu i finansijsku sferu života sakupljača i članova njegovog domaćinstva i podrazumevaju intenzivnu okrutnost prema životinjama, čini se da se ovoj problematici u našoj zemlji još uvek ne posvećuje potrebna pažnja.

Preduslov za efikasnu prevenciju ali i sankcionisanje hordašenja jeste precizno determinisanje svih onih ponašanja koja se pod taj pojam mogu podvesti kao i određivanje bioloških, psiholoških i socijalnih faktora koji bi se mogli smatrati uzrocima takvog ispoljavanja pojedinca. Takođe, potrebno je preispitati efikasnost postojećih mehanizama državne reakcije u našoj zemlji na ovu pojavu, utvrditi kada će se hordašenje prema važećim normativnim okvirima tretirati kao krivično delo a kada kao prekršaj i razmotriti mogućnost sprovođenja inovativnih multidisciplinarnih pristupa u radu sa sakupljačima kako bi se sprečio recidiv u toj populaciji.

Pojam i oblici hordašenja

Hordašenje ili patološko sakupljanje ili kolekcioniranje životinja sastoji se u posedovanju velikog broja životinja i konstantnom pribavljanju novih životinja od strane pojednica – sakupljača, koji ih drži u ekstremno prenaseljenom prostoru i propušta da im obezbedi adekvatnu ishranu i veterinarsku negu, pri čemu ne prepoznaje ili grubo zanemaruje uslove u kojima te životinje žive i opasan uticaj koji takvo okruženje ima na zdravlje i dobrobit životinja i ljudi.[4] Postoje četiri osnovne karakteristike hordašenja: 1) propuštanje da se obezbede minimalni standardi u pogledu sanitarija, prostora, ishrane i veterinarske nege životinja; nesposobnost da se prepoznaju negativni efekti koje takvo propuštanje proizvodi u odnosu na dobrobit životinja, članove domaćinstva i okolinu; 3) opsesivni pokušaji da se zadrži ili čak poveća broj životinja koje se poseduju uprkos progresivnom pogoršavanju uslova u kojima i sakupljač i njegove životinje žive i 4) poricanje ili umanjivanje ozbiljnosti celokupnog problema i sopstvenih životnih uslova.[5]

Osnovna odlika patoloških sakupljača životinja jeste da oni drže veliki broj životinja (ponekad i nekoliko stotina) u neadekvatnim i prenatrpanim prostorijama, sprečavajući ih da iste napuste (vezivanjem, zatvaranjem u kaveze ili kutije) usled čega uslovi života u njima postaju nepodnošljivi kako za životinje tako i za ljude. Najčešći primer takvog postupanja predstavlja držanje velikog broja pasa ili mačaka u malim kavezima koji su naslagani jedan preko drugog. Po pravilu, sakupljači u svoj životni prostor redovno donose ili od drugih ljudi primaju nove životinje, te se uslovi njihovog života konstantno pogoršavaju. Hrana i voda su životinjama ili potpuno uskraćene ili neadekvatne vrste i kvaliteta, usled čega one pate od neuhranjenosti, dehidratacije i anemije. Uobičajeno je da sakupljači drže žive i mrtve životinje u istoj prostoriji, a izgladnele životinje su radi opstanka neretko prinuđene da jedu leševe, odnosno ostatke uginulih životinja.[6] Permanentan boravak velikog broja životinja u skučenom prostoru pogoduje širenju bolesti, infekcija i parazita. Usled nagomilavanja izmeta, urina i drugog otpada i prljavštine, životinje neretko pate i od različitih opekotina i bolesti kože. Sakupljači životinjama uskraćuju potrebnu veterinarsku negu tako da njihove bolesti i povrede ostaju neizlečene. Pored toga, sakupljači neretko gomilaju i druge, nežive, predmete kao što su novine, hrana i smeće,[7] što dodatno pogoršava i onako nehumane i nehigijenske životne uslove.

Osim fizičkog zanemarivanja, sakupljane životinje su podvrgnute i emocionalnom odnosno psihičkom zlostavljanju. Reč je o narušavanju psihičke celovitosti životinja usled čega može doći ili dolazi do poremećaja njihovog ponašanja. Ono se ostvaruje kroz onemogućavanje životinjama da zadovolje svoje osnovne potrebe u ponašanju, kroz nanošenje životinjama straha i patnje, prouzrokovanje kod životinja osećaja dosade i nesigurnosti i sprečavanje životinja da ostvare vezu sa drugim jedinkama iste vrste. Dugotrajni boravak životinja u takvim uslovima ima za posledicu da čak i one koje prežive i budu izlečene često ispoljavaju agresivnost prema ljudima i drugim životinjama. To ih čini nepodobnim za kasnije udomljavanje što znači da će one po pravilu nakon dužeg ili kraćeg boravka u prihvatilištima (azilima) za životinje biti podvrgnute eutanaziji.[8]

Uprkos određenim zajedničkim odlikama, među sakupljačima postoje brojne varijacije u zavisnosti od bioloških, psiholoških i socijalnih faktora kao i faktora sredine. Klasifikacija sakupljača vrši se prema različitim kriterijumuma od kojih su najvažniji: prisustvo psihičkih ili zdravstvenih problema, propratna socijalnopatološka ispoljavanja, stepen ugroženosti životinja, stepen kompulzivnosti, način pribavljanja životinja (aktivan ili pasivan), izraženost empatije, intenzitet vezanost za životinje ili za ljude, stepen poricanja problema, jačina potrebe za kontrolom i reakcija sakupljača na predstavnike formalne socijalne kontrole. Smatra se da postoji pet osnovnih tipova patoloških sakupljača životinja: 1) sakupljač koji je preopterećen zbrinjavanjem životinja, 2) sakupljač spasilac, 3) sakupljač eksploatator, 4) sakupljač početnik i 5) sakupljač odgajivač[9].

Sakupljač koji je preopterećen zbrinjavanjem životinja (overwhelmed caregiver) više od ostalih tipova pokazuje da je svestan problema koje ima u vezi sa zbrinjavanjem životinja. On za stanje svog životnog prostora i svojih životinja po pravilu nalazi opravdanje u promeni sopstvenih ekonomskih, socijalnih ili zdravstvenih prilika ili u iznenadnom gubitku finansijskih sredstava. Ovakav tip sakupljača na početku čini određene napore kako bi životinjama obezbedio odgovarajuću negu, ali kako se njegove mogućnosti za zbrinjavanje životinja vremenom postepeno smanjuju, on pre ili kasnije postaje preopterećen. Pošto nije u stanju da efikasno reši svoj problem, on na kraju posustaje i „prepušta se“ postojećem stanju.

Sakupljači koji spadaju u ovu kategoriju često ispoljavaju jaku emotivnu vezanost za svoje životinje, slično onoj koja postoji u odnosu na članove porodice. Oni su skloniji da minimizuju svoj problem pre nego da ga u potpunosti poriču i zbog toga pružaju manji otpor prilikom intervencije predstavnika formalne socijalne kontrole, te im dopuštaju da pristupe njihovom posedu i poštuju preporuke koje im se izreknu. Iako su često povučeni i izolovani od društvene zajednice, sakupljači koji pripadaju ovom tipu se ne skrivaju namerno. Pojedinci često znaju za njih i donose im životinje o kojima ne mogu da se brinu, te oni po pravilu životinje stiču pasivno. Samopoštovanje ovakvih sakupljača povezano je sa njihovom ulogom osobe koja zbrinjava životinje, a budući da su skloni različitim psihičkim poremećajima poput poremećaja raspoloženja, šizoafektivnih poremećaja i psihotičnih poremećaja, i njima samima je često potrebno starateljstvo.[10]

Sakupljač spasilac (rescuer hoarder) ima veoma izražen osećaj da je spasavanje životinja njegova dužnost odnosno misija, zbog čega ne može da se odupre kompulzivnom sakupljanju. Osobe koje pripadaju ovom tipu sakupljača često osećaju intezivan strah od smrti – kako od smrti životinja tako i od svoje sopstvene i žestoki su protivnici eutanazije. Kao i sakupljači koji pripadaju prvom tipu, i sakupljači spasioci na početku poseduju odgovarajuća sredstva za zbrinjavanje životinja. Oni po pravilu aktivno pribavljaju životinje. Istovremeno, teško im je da odbiju ponude drugih ljudi da prihvate napuštene životinje, tako da ih stiču i pasivno. „Spasioci“ veruju da su jedine osobe koje životinjama mogu da obezbede adekvatnu negu, ali rastući broj životinja postepeno prevazilazi njihove smeštajne i finansijske kapacitete, zbog čega izostaje potrebna nega. Sakupljači spasioci nisu nužno izolovani od društva – često sarađuju sa čitavom mrežom pomagača, što otežava intervenciju nadležnih socijalnih službi. Takođe, oni izbegavaju predstavnike vlasti i na različite načine nastoje da im onemoguće ili otežaju pristup svom mestu stanovanja.[11]

Sakupljač eksploatator (exploiter hoarder) predstavlja najozbiljniji i najproblematičniji tip patološkog sakupljača životinja. On pribavlja životinje isključivo radi zadovoljenja sopstvenih potreba i interesa a ne radi njihove dobrobiti. Kod osoba koje pripadaju ovoj kategoriji sakupljača mogu se uočiti određene osobine sociopatskog ili psihopatskog karaktera – nedostatak empatije za ljude i životinje, indiferentnost u odnosu na štetu koju su svojim ponašanjem prouzrokovali ljudima i životinjama, manipulativnost i lukavost, površan šarm i harizma, samouverenost, narcisoidnost i izostanak osećaja krivice, žaljenja ili savesti, spremnost da bez osećaja krivice lažu, varaju, kradu i upotrebe bilo koje sredstvo kako bi ostvarili svoje ciljeve. Eksploatatori u potpunosti poriču situaciju u kojoj se nalaze i energično odbijaju interesovanje vlasti i drugih „spoljnih“ subjekata za dobrobit sakupljenih životinja. Oni smatraju da je njihovo znanje u toj oblasti superiorno i preuzimaju ulogu eksperata ispoljavajući pritom ekstremnu potrebom da kontrolišu druge. Životinje uglavnom pribavljaju aktivno. Često planiraju kako da izbegnu sankcionisanje i „izigraju sistem“ tako što će privremeno podeliti svoje životinje prijateljima, poznanicima ili drugim sakupljačima.[12]

Sakupljač početnik (incipient hoarder) se nalazi u fazi u kojoj još uvek uspeva da ispuni minimalne zakonske standarde u pogledu uslova za držanje životinja, ali se kvalitet tih uslova postepeno pogoršava. Veća je verovatnoća da će sakupljač u ovom stadijumu biti svestan problematičnih okolnosti i aktivno pokušavati da životinjama obezbedi potrebnu negu. Ukoliko u ovom stadijumu ne dođe do drastičnijih promena, stanje u kojima se životinje nalaze će po pravilu postajati sve gore.[13]

Sakupljač odgajivač (breeder hoarder) inicijalno uzgaja životinje radi prikazivanja na izložbama ili prodaje, ali se vremenom iz različitih razloga suočava sa rastućim poteškoćama u pogledu održavanja odgovarajućih standarda za njihovo držanje. Međutim, uprkos pogoršanju uslova u kojima drži životinje, on nastavlja sa njihovim uzgajanjem. Sakupljači koji pripadaju ovoj kategoriji uglavnom ne drže životinje u svom domu, tako da njihovi sopstveni životni uslovi po pravilu nisu ugroženi. Zbog odvojenosti prostora u kome drže životinje od prostora u kome stnuju, ovakvi sakupljači imaju samo delimičan uvid u uslove u kojima njihove životinje žive.[14]

Prikazana klasifikacija patoloških sakupljača životinja nije definitivna i isključiva. U praksi se može dogoditi da pojedini sakupljači ispoljavaju osobine koje su svojstvene različitim tipovima i da se ne mogu svrstati ni u jednu od opisanih kategorija. Ipak, ona je značajna ako se ima u vidu da različiti tipovi sakupljača različito reaguju na državnu intervenciju. Ma koliko okvirna ili teorijska bila, klasifikacija omogućava da se osmisle modeli državne reakcije koji bi bili prilagođeni svakom od navedenih tipova, čime bi se povećavali izgledi za uspeh u radu sa svakim individualnim sakupljačem.[15]

Iako postoje određeni statistički podaci na kojima počiva stereotipna predstava o sakupljaču kao starijoj penzionisanoj ženi koja sakuplja životinje u predgrađu, istraživanja pokazuju da hordašenje kao socijalnopatološka pojava ne poznaje granice u pogledu životnog doba, pola, etničke pripadnosti, vrste životinja koje se sakuplaju ili okruženja u kome se to čini.[16] Najčešće se sakupljaju one vrste životinja koje ljudi drže kao kućne ljubimce[17], poput mačaka, pasa, glodara i ptica, ali postoje i slučajevi u kojima su „žrtve“ hordašenja bile divlje životinje, egzotične životinje[18], kao i životinje koje se gaje u poljoprivredne (proizvodne) svrhe[19], uključujući konje, koze i svinje.

Etiologija hordašenja

Pojava patološkog sakupljanja životinja vezuje se za prisustvo nekoliko različitih faktora endogenog karaktera.  Nastanak i razvoj ovog fenomena najčešće se objašnjavaju posredstvom više psihijatrijskih modela.[20] Prema deluzionom modelu[21], sakupljači za sebe veruju da poseduju posebne sposobnosti koje im omogućavaju da komuniciraju i /ili da saosećaju sa životinjama. Sakupljači koji se uklapaju u ovaj model insistiraju na tome da su njihove životinje zdrave i dobro zbrinute iako je realnost sasvim suprotna. Posebno je interesantno da se veliki broj takvih sakupljača u ostalim životnim situacijama, koje nemaju veze sa njihovim životinjama, ponašaju kao sasvim razumne i psihički zdrave osobe.[22]

Patološko sakupljanje životinja može biti i „znak upozorenja da je nastupila rana faza demencije“ sakupljača[23], koji se zbog toga često stavlja pod starateljstvo ili smešta u odgovarajuću ustanovu. Iako se procenjuje da je kod oko 20 procenata osoba koje pate od demncije prisutna sklonost ka sakupljanju neživih predmeta, ne može se sa sigurnošću tvrditi da hordašenje predstavlja znak demencije. Takođe, nesposobnost uviđanja problema, koja je prisutna kod hordašenja, javlja se i i kod drugih psihičkih poremećaja kao što su, na primer, opsesivno – kompulzivni poremećaj ili anoreksija te se ne mora nužno pripisati demenciji.[24]

Hordašenje se objašnjava i putem modela zavisnosti. Ovaj model počiva na sličnostima uočenim između patološkog sakupljanja životinja i zloupotrebe alkohola i opojnih droga: opsednutost predmetom zavisnosti (sakupljanjem životinja), poricanje problema, iznalaženje izgovora za sopstveno ponašanje (racionalizacija), socijalna izolacija, osećaj da je osoba proganjana i zanemarivanje lične higijene i životnog prostora. Kao oblik zavisosti, hordašenje se poredi i sa kockanjem, kompulzivnom kupovinom ili patološkim sakupljanjem neživih predmeta.[25]

Sakupljanje životinja se može javiti i kao posledica deprivacije bliskosti sa ljudima u ranoj fazi razvoja deteta. Ono može biti posledica zlostavljanja i zanemarivanja u detinjstvu ili čestog odsustva roditelja. Život u haotičnom domaćinstvu sa roditeljima koji se ponašaju nekonzistentno kao i želja sakupljača za bezuslovnom ljubavlju koju bi mu pružale životinje, govore u prilog ovom modelu, poznatijem kao model vezanosti. Sličan model primenjuje se i prilikom objašnjavanja etiologije patološkog sakupljanja neživih predmeta.[26]

Uzroci hordašenja vezuju se i za opsesivno – kompulzivni poremećaj. Naime, sakupljači često sebe smatraju odgovornim za otklanjanje imaginarne štete koja bi mogla biti naneta životinjama i preduzimaju potpuno nerealne i neracionalne korake da tu (nepostojeću) štetu spreče. Osobe sa opsesivno kompulzivnim poremećajem imaju isti prenaglašeni osećaj da su odgovornoste za spečavanje nastupanja određene opasnosti i zaokupirane su preduzimanjem nerealnih, „ritualnih“ koraka da je spreče. Takođe, ističe se da oko 80 procenata sakupljača životinja gomila i nežive predmete, dok se sakupljanje neživih predmeta javlja kod 20 do 30 procenata osoba sa opsesivno kompulzivnim poremećajem. Uočeno preklapanje patološkog sakupljanja životinja i patološkog gomilanja neživih predmeta govori u prilog održivosti ovog modela.[27]

Kao uzrok malog broja slučajeva hordašenja navodi se i zoofilija[28], odnosno seksualni poremećaj koji podrazumeva postizanje seksualne gratifikacije kroz odnos sa životinjama. Kod osoba koje pate od ovakvih devijacija često postoji i šizoidni element.[29]

Hordašenje kao teži oblik krivičnog dela ubijanja i zlostavljanja životinja

Ubijanje i mučenje (sada: zlostavljanje) životinja prvi put je inkriminisano u krivičnom zakonodavstvu Republike Srbije stupanjem na snagu novog Krivičnog zakonika 1. januara 2006. godine, kada je istoimeno krivično delo uključeno u njegovo XXIV poglavlje, posvećeno krivičnim delima protiv životne sredine[30] Osnovni oblik krivičnog dela ubijanja i zlostavljanja životinja čini lice koje kršeći propise ubije, muči ili povredi životinju. Za ovaj oblik bila je, najpre, predviđena novčana kazna ili kazna zatvora do 6 meseci[31], da bi nakon izmena i dopuna Krivičnog zakonika Republike Srbije koje su usledile 2009. godine ona bila zamenjena novčanom kaznom ili kaznom zatvora do 1 godine.[32] Prvi teži oblik ovog krivičnog dela postoji ukoliko je usled preduzimanja radnje izvršenja osnovnog oblika došlo do ubijanja, mučenja ili povređivanja većeg broja životinja, ili ako je delo učinjeno u odnosu na životinju koja pripada posebno zaštićenim životinjskim vrstama. Za ovaj teži oblik učinilac se može kazniti novčanom kaznom ili kaznom zatvora do 3 godine[33]. Priroda hordašenja kao socijalnopatološke pojave i okolnosti pod kojima se ono ipoljava govore u prilog pretpostavci da će se takvim ponašanjem ostvariti obeležja težeg oblika ovog krivičnog dela. Mnogi slučajevi iz prakse pokazuju da je kod patoloških sakupljača nađeno od nekoliko desetina do nekoliko stotina životinja[34]. Međutim, hordašenje ne predstavlja samo prost zbir pojedinačnih slučajeva ubijanja i zlostavljanja životinja. Kvantitet životinja koje su podvrgnute zlostavljanju i dug vremenski period u kome se veliki broj životinja istovremeno zlostavlja daju njihovoj patnji sasvim novi kvalitet, čineći da ova pojava kao celina proizvodi mnogo drastičnije posledice nego niz pojedinačnih slučajeva ubijanja i zlostavljanja.[35]

Radnja izvršenja ovog krivičnog dela sastoji se u ubijanju, mučenju ili povređivanju životinje. Mučenje predstavlja nanošenje fizičkih ili psihičkih patnji životinjama. Povređivanje se sastoji u povredi tela životinje u vidu izazivanja rana, lomljenja šapa i sličnih radnji. Ovde je povređivanje uzeto u širem značenju te ga ne treba izjednačavati, odnosno svoditi isključivo na telesne povrede koja se nanose ljudima[36] u smislu krivičnog dela teške i lake telesne povrede[37]. Postojanje krivičnog dela takođe podrazumeva da je patnja koja se nanosi životinji prilikom njenog mučenja ili povređivanja velikih razmera i intenziteta, kao i da je do njenog nanošenja došlo bez racionalnog razloga i opravdanog cilja. Osim aktivnim delatnostima, radnja se može izvršiti i nečinjenjem, odnosno, propuštanjem kao što je, na primer, sistematsko nedavanje životinji hrane i vode.[38] U tom smislu, patološko sakupljanje sakupljanje životinja može se smatrati svojevrsnim oblikom zlostavljanja koji se ostvaruje kombinacijom aktivnih radnji (činjenja u vidu sakupljanja životinja i oduzimanja životinjama slobode kretanja vezivanjem, zatvaranjem ili na drugi način) i pasivnih radnji (nečinjenja ili propuštanja da se o njima stara na adekvatan način) koje za posledicu imaju zanemarivanje, patnju i smrt većeg broja životinja.[39]

Radnja mora biti i protivpravna, što znači da će ovo krivično delo postojati samo onda kada je neka od navedenih delatnosti izvršena protivno propisima kojima je regulisano koje se životinje, na koji način i pod kojim uslovima mogu lištiti života[40]. Ukoliko se ubijanje životinja vrši na način koji nije predviđen navedenim propisima, krivično delo će postojati čak i kada je reč o životinjskoj vrsti, čije je ubijanje inače, prema važećim propisima, dozvoljeno.[41]

Krivični zakonik Republike Srbije ne određuje koje sve životinjske vrste mogu biti objekti radnje ovog krivičnog dela. Iz nepostojanja izričitog ograničenja mogao bi se izvesti zaključak da je u našoj zemlji inkriminisano ubijanje, mučenje ili povređivanje bilo koje životinje[42]. Takav pristup bio bi u skladu sa osnovnim principima biocentrične etike, kao i sa načelom jednakosti vrsta s obzirom na sposobnost patnje koje iz tih principa proizlazi[43] Ipak, čini se da većina savremenih krivičnih zakonodavstava, uprkos načelnom prihvatanju jednakosti svih živih bića, naginje specističkom pristupu[44], pružajući zaštitu samo kičmenjacima, odnosno životinjama za koje je naučno utvrđeno da mogu da osećaju ozlede ili mučenja[45]odnosno bol, patnju, strah i stres. Imajući u vidu činjenicu da je ovo krivično delo u naše pravo uvedeno relativno skoro, kao i društvenu realnost da svest o zaštiti i dobrobiti životinja usled različitih kulturoloških, socijalnih i ekonomskih okolnosti u našoj zemlji još uvek zaostaje za svetskim standrdima i shvatanjima, može se očekivati da će u praksi biti krivičnopravno sankcionisano samo ubijanje i zlostavljanje onih životinja čije patnje kod većine ljudi izazivaju osećanje sažaljenja.[46]

Iako se takvo shvatanje opravdano kritikuje kao zastarelo i antropocentrično, ono u najvećem broju slučajeva neće predstavljati prepreku za kažnjavanje patoloških sakupljača budući da su žrtve hordašenja najčešće upravo kućni ljubimci – psi i mačke. Ipak, treba imati na umu da hordašenjem mogu biti obuhvaćene i druge životinjske vrste (uključujući i divlje i egzotične životinje) te bi, imajući u vidu razarajuće posledice takvog postupanja kako za životinje tako i za samogu sakupljača, članove njegove porodice i širu zajednicu, zakonsku odredbi trebalo tumačiti ekstenzivno kako bi se omogućilo kažnjavanje i u takvim slučajevima.

Kao učinilac svih oblika krivičnog dela ubijanja i zlostavljanja životinja može se javiti bilo koje lice. To može biti i sam vlasnik ili držalac životinje, ali i neko drugo lice. Ovo je posebno važno u slučaju patoloških sakupljača, budući da oni imaju status vlasnika ili držaoca sakupljenih životinja – bilo da su sami sebe proglasili za osobu koja je zadužena da se o tim životinjama stara, bilo da im je takav status vremenom „nametnut“ od strane drugih ljudi koji im donose napuštene životinje, znajući da oni neće biti u stanju da ih odbiju.

Krivično delo ubijanja i zlostavljanja životinja može biti učinjeno isključivo sa umišljajem kao oblikom krivice. Umišljaj učinioca mora da obuhvati i svest o tome da se preduzimanjem radnje izvršenja krše odgovarajući propisi.[47] U obzir dolaze kako direktni umišljaj (dolus directus) – kada je učinilac bio svestan svoga dela i hteo njegovo izvršenje, tako i eventualni umišljaj (dolus eventualis) – kada je učinilac bio svestan da može učiniti delo pa je na to pristao.[48] Imajući u vidu da se odnos sakupljača prema sakupljenim životinjama često bazira na preteranoj emotivnoj vezanosti za iste i svojevrsnoj zabludi da im čini dobro, u pojedinim slučajevima se može postaviti pitanje da li kod takvog učinioca uopšte može biti reči o umišljajnom postupanju. Naročito sporno jeste postojanje direktnog umišljaja pošto na strani sakupljača nema uvek namere ili želje (htenja) da naškodi životinjama.[49]

Očigledno nehumani uslovi u domovima sakupljača isključuju mogućnost pozivanja učinioca na institut stvarne zablude[50]. Sa druge strane, činjenica da je krivično delo ubijanja i zlostavljanja životinja uvedeno u naš pravni sistem tek 1. januara 2006. godine, kao i relativno nizak stepen društvene svesti o pojmu i značaju dobrobiti životinja u našoj zemlji otvaraju pitanje pravne zablude patološkog sakupljača, u smislu njegove pogrešne predstave o zabranjenosti učinjenog dela. Naime, poznato je da pravna zabluda nije moguća kod onih ponašanja koja se smatraju za zlo sama po sebi (mala in se) i kao takva predstavljaju krivična dela u svim društvima.[51] Široko prihvaćena teorijska definicija koja zlostavljanje životinja određuje kao „društveno neprihvatljivo ponašanje kojim se namerno prouzrokuje nepotreban bol, patnja, neprijatnost i (ili) smrt životinje“[52], govori u prilog tome da je ono pod snažnim uticajem kultura i subkultura u jednom društvu i da se ne može izvući iz socijalnog konteksta.[53]

Čini se da u našem društvu nehuman odnos prema životinjama, nažalost, još uvek nema status ponašanja koje bi predstavljalo „zlo samo po sebi“ kao i da šira populacija nema iskristalisan stav o tome koja se sve ponašanja smatraju zlostavljanjem životinja. Relativnost pojma zlostavljanja i njegova uslovljenost socijalnim elementima naročito dolazi do izražaja u slučaju hordašenja, koje pojedinci ali i mediji neretko pokušavaju da opravdaju i sakriju iza paravana brige o životinjama, stvarajući tako u javnosti pogrešnu predstavu o ovom fenomenu kao legitimnoj aktivnosti.[54] Kako hordašenje nije izričito inkriminisano odredbama našeg krivičnog prava, konačna odluka o tome da li će se ono smatrati zlostavljanjem životinja i kao takvo kažnjavati u skladu sa odredbama Krivičnog zakonika, zavisiće od shvatanja sudske prakse.

Jedan od retkih propisa koji eksplicitno definišu hordašenje jeste Zakon o humanom staranju prema životinjama američke države Ilinois (Illinois Humane Care for Animals Act) iz 2004. godine[55]. Prema ovom zakonu, sakupljač kućnih ljubimaca (companion animal hoarder) određuje se kao osoba koja (kumulativno): 1) poseduje veliki broj kućnih ljubimaca; 2) propušta ili nije sposobna da obezbedi životinjama ono što je kao vlasnik dužna da im obezbedi; 3) drži kućne ljubimce u izuzetno prenatrpanim uslovima i 4) pokazuje nesposobnost prepoznavanja ili razumevanja ili nemar za prirodu uslova pod kojima te životinje žive i za razoran uticaj tih životnih uslova na zdravlje i i dobrobit i tih životinja i njega samog.[56] Navedena zakonska odredba predstavlja dobar primer pošto doprinosi izbegavanju eventualnih nedoumica prilikom praktičnog postupanja pravosudnih organa te bi je trebalo sagledati i kao potencijalni uzor za našeg zakonodavca.

Hordašenje kao prekršaj prema Zakonu o dobrobiti životinja

Zakonom o dobrobiti životinja Republike Srbije, koji je usvojen 2009. godine, regulisana su brojna pitanja od značaja za dobrobit životinja, uključujući: prava, obaveze i odgovornosti pravnih i fizičkih lica prema životinjama, postupanje sa životinjama, zaštita životinja od zlostavljanja i zaštita dobrobiti životinja pri lišavanju života, držanju, uzgoju, prometu, prevozu, klanju i sprovođenju ogleda na njima.[57] Ovaj zakon ne spominje izričito problematiku hordašenja, ali sadrži niz odredaba od značaja za sprečavanje i suzbijanje te pojave.

Pre svega, Zakon o dobrobiti životinja obavezuje sva lica da brinu o životinjama, a naročito o onim životinjama čiji opstanak zavisi direktno od čoveka,[58] posebno ističući da je vlasnik životinje odgovoran za njen život, zdravlje i dobrobit i dužan da preduzme sve neophodne mere kako bi obezbedio da se životinji ne nanose nepotreban bol, patnja, strah i stres, odnosno povreda.[59] Vlasnik odnosno držalac životinje je obavezan da prema njoj postupa sa pažnjom dobrog domaćina i da obezbedi uslove za držanje i negu životinja koji odgovaraju njihovoj vrsti, rasi, polu, starosti kao i fizičkim, biološkim i proizvodnim specifičnostima i osobinama u ponašanju i zdravstvenom stanju.[60] Takođe, Zakon od vlasnika zahteva da blagovremeno obezbedi pomoć veterinara u slučaju bolesti ili porođaja životinje i njeno zbrinjavanje u slučaju bolesti, povrede i iznemogosti.[61]

Pored propisivanja dužnosti čoveka prema životinjama, Zakon izričito zabranjuje određena ponašanja koja su kod hordašenja upravo izuzetno zastupljena. U pitanju su sledeće radnje: zlostavljanje životinja (fizičko i psihičko), držanje i reprodukovanje životinja na način kojim im se nanosi bol, patnja, strah i stres, izlaganje životinja direktnom uticaju nepovoljnih vremenskih prilika ili nedostatku kiseonika i zanemarivanje životinja lišavanjem osnovnih životnih potreba kao što su hrana i voda, udoban prostor za smeštaj ili sklonište, prostor za odmor i obavljanje fizioloških potreba, higijena, veterinarska nega i ambijentalne prilike koje odgovaraju vrsti, rasi, polu i starosnoj kategoriji životinje.[62]

Kao što je već istaknuto, žrtve hordašenja su po pravilu kućni ljubimci – psi i mačke. U tom kontekstu poseban značaj imaju odredbe Zakona o dobrobiti životinja koje uspostavljaju dužnost vlasnika ili držaoca kućnog ljubimca da istom obezbedi brigu, negu i smeštaj u skladu sa njegovom vrstom, rasom, polom i starošću, kao i fizičim i biološkim specifičnostima, zdravstvenom stanju i potrebama u ponašanju.[63] Takođe, za suzbijanje hordašenja važna je odredba kojom se vlasnik ili držalac koji nije u mogućnosti da se dalje brine o kućnim ljubimcima obavezuje da im obezbedi odgovarajući smeštaj.[64] Kako se patološko sakupljanje životinja često sprovodi pod fasadom prihvatilišta za napuštene životinje, sprečavanju ove pojave mogu doprineti i odredbe Zakona o dobrobiti životinja kojima su propisani formalni i materijalni uslovi za rad takvih ustanova kao i prava i obaveze njihovih vlasnika.[65]

Posebnu ulogu u otkrivanju i sankcionisanju slučajeva hordašenja imaju veterinarski inspektori zaduženi za inspekcijski nadzor nad sprovođenjem Zakona o dobrobiti životinja. Nadzor se obavlja na osnovu analize rizika, slučajnim odabirom mesta kontrole, kao i po saznanju o postupanju pojedinaca suprotno odredbama navedenog zakona.[66] Zdravstveno stanje sakupljanih životinja (a često i samog sakupljača) po pravilu je izuzetno loše i zahteva hitnu reakciju. Zbog toga je veoma korisno što veterinarski inspektor može obavezati vlasnika da otkloni sve uočene nepravilnosti, odrediti privremeno ili trajno oduzimanje životinja radi zaštite njihovog života i dobrobiti ili narediti lišavanje životinja života u slučajevima kada su one neizlečivo bolesne, povređene ili tako telesno deformisane da njihov oporavak nije moguć.[67] Poslednja opcija je u slučajevima hordašenja izuzetno zastupljena budući da životinje zbog izrazito lošeg zdravstvenog stanja ne mogu biti izlečene kao i da ih dugotrajna izolacija čini agresivnim i nepodobnim za udomljavanje.

Postupanja pojedinaca protivno odredbama Zakona o dobrobiti životinja kojima se ustanovljavaju dužnosti čoveka prema životinjama imaju za posledicu izricanje prekršajne sankcije – novčane kazne u iznosu od 5.000 do 50.000 dinara.[68] Nema sumnje da patološko sakupljanje životinja po nekoliko osnosva predstavlja kršenje odredaba ovog zakona. Međutim, može se postaviti pitanje kada će se učinilac hordašenja kažnjavati za krivično delo ubijanja i zlostavljanja životinja a kada za prekršaj? Zlostavljanje životinja u smislu Zakona o doborbiti životinja može biti učinjeno kako namerno (umišljajno), tako i iz nehata[69], dok je za krivično delo ubijanja i zlostavljanja životinja kao oblik krivice predviđen isključivo umišljaj, koji mora da obuhvati i svest o tome da se preduzimanjem radnje izvršenja krše odgovarajući propisi[70] Iz toga sledi da će se zlostavljanje životinje učinjeno iz nehata, u svakom slučaju smatrati prekršajem, dok bi prisustvom umišljaja na strani učinioca bili ispunjeni uslovi za postojanje krivičnog dela.[71] Nepostojanje htenja kod svakog sakupljača da životinjama nanese bol, patnju, strah ili stres, ukazuje da će u nekim slučajevima sakupljači odgovarati za krivično delo (ako su postupali npr. sa eventualnim umišljajem) a u nekim za prekršaj (ako su postupali npr. sa svesnim nehatom).

Zaključak

Patološko sakupljanje životinja predstavlja skriven i izuzetno podmukao psiho – socijalni problem, koji ide ruku pod ruku sa zapostavljanjem sopstvenog zdravlja i higijene sakupljača kao i sa zanemarivanjem dužnosti koje on ima ne samo prema životinjama već i prema drugim članovima porodice – a posebno onim koji su od njega zavisni poput dece, starijih, bolesnih ili nemoćnih osoba.[72] Posledice hordašenja su višestruke i teško otklonjive budući da suštinski pogađaju opstanak i dobrobit životinja, život i zdravlje sakupljača i članova njegovog domaćinstva, lokalnu zajednicu i životnu sredinu.

Kompleksna priroda ovog fenomena i izrazita rezistentnost njegovih učinilaca na mere državne reakcije nameću potrebu za preispitivanjem efikasnosti „parcijalnog“ pristupa u njegovom suzbijanju zasnovanom na post delictum delovanju. Naime, procenjuje se da je kod patoloških sakupljača koji su bili podvrgnuti krivičnopravnom ili prekršajnopravnom sankcionisanju procenat recidivizma blizu 100.[73] Dakle, i nakon oduzimanja životinja, izrečene zabrane posedovanja životinja i zabrane prilaženja životinjama ili izdržane kazne zatvora ili plaćene novčane kazne sakupljači će po pravilu promeniti mesto boravka i nastaviti da se ponašaju na isti način.[74] To, međutim, ne znači da od njihovog kažnjavanja treba odustati, već samo ukazuje na neophodnost da se ono dopuni i obogati multidisciplinarnim pristupom koji podrazumeva primenu mera medicinskog, socijalnog, edukativnog i nadzornog karaktera pre, tokom i nakon primene kaznenih mera. Za sprečavanje recidivizma naročito je značajan intenzivan nadzor (monitoring)[75] sakupljača, koji bi se sprovodio u jednom dužem vremenskom periodu nakon izvršenja kazne i to u vidu nenajvaljenih poseta predstavnika nadležnih organa propraćenih detaljnim pregledom i procenom stanja njegovog životnog prostora.

Sprovođenje takvih mera može se poveriti odgovarajućim ustanovama socijalne zaštite[76] na lokalnom nivou[77] preciznije, centru za socijalni rad nadležnom prema mestu prebivališta sakupljača[78]. Sticanje statusa korisnika usluga socijalne zaštite zavisi od konkretnih okolnosti i prilika pojedinca, ali se čini da će sakupljači po pravilu ispunjavati uslove za to budući su njihovo blagostanje, bezbednost i produktivan život u društvu najčešće ozbiljno ugroženi usled samozanemarivanja[79], ali i sveukupnog životnog stila koji bi se moglo podvesti pod „druge oblika društveno neprihvatljivog ponašanja“[80] Odlike patoloških sakupljača ukazuju da bi oni u najvećem broju slučajeva trebalo da koriste savetodavno-terapijske i socijalno-edukativne usluge socijalne zaštite, ali ne bi trebalo isključiti mogućnost primene i usluga privremenog smeštaja i pomoći u kući[81]. Usluge socijalnih službi mogu biti potrebne ne samo sakupljaču već i pojedinim članovima njegove porodice, a naročito maloletnim licima i licima koja nisu navršila 26 godina života. Usled svih okolnosti u vezi sa hordašenjem, deci sakupljalača mogu biti ugroženi zdravlje, bezbednost i razvoj, a potvrđeno je da su takva deca često žrtve roditeljskog zanemarivanja što ih svakako čini potencijalnim korisnicima usluga socijalnih službi[82].

Pored unapređenja postojećeg načina državne reakcije na ovaj fenomen akcenat bi trebalo staviti i na konstruisanje adekvatnih preventivnih mehanizama koji bi sprečili da se hordašenje uopšte ispoljava ili barem omogućili njegovo suzbijanje u najranijoj fazi. Tome bi doprinelo pre svega podizanje društvene svesti o dalekosežnim negativnim posledicama patološkog sakupljanja životinja ali i blagovremeno identifikovanje i otklanjanje odnosno kontrolisanje kod pojedinaca onih okolnosti i etioloških faktora koji se smatraju glavnim uzrocima te pojave. Značajnu ulogu u takvom poduhvatu pored službi socijalne i zdravstvene zaštite imaju i obrazovne i naučne ustanove, udruženja građana koja se bave zaštitom dobrobiti životinja kao i predstavnici medija. Konačno, otkrivanju i suzbijanju hordašenja mogu doprineti i svi članovi lokalnih zajednica tako što će prepoznati patološke sakupljače u svom neposrednom okruženju, prijaviti uočene znake hordašenja nadležnim organima i voditi računa o tome da životinje o kojima ne mogu da se staraju ne prepuste na „zbrinjavanje“ takvim osobama.

Literatura

– Ascione, F. R.: Children who are cruel to animals: A review of research and implications for developmental psychopathology, Anthrozoos, br. 6, 1993. godine

– Ascione, F., Shapiro, K.: People and Animals, Kindness and Cruelty: Research Directions and Policy Implications, Journal of Social Issues, vol. 65., br. 3., 2009. godine

– Batrićević, A.: Dometi i implementacija Zakona o dobrobiti životinja u pravnom sistemu Republike Srbije, Pravna riječ – časopis za pravnu teoriju i praksu, br. 23, godina VII, Udruženje pravnika Republike Srpske, Banja Luka, 2010. godine

– Berry, C., Patronek, G., Lockwood, R.: Long – Term Outcomes in Animal Hoarding Cases, Animal Law Review at Lewis and Clark Law School, Vol. 11:167, Portland, Oregon, 2005. godine

– Fleury, A.: An Overview of Animal Hoarding, Praxs – Where Reflection and Practice Meet, vol. 7., School of Social Work, Loyola University, Chicago Illinois, 2007. godine

– Frost, R. (corresponding author) (The Hoarding of Animals Research Consortium): People Who Hoard Animals, Psychiatric Times, Vol. XVII, Issue 4., 2000. godine

– Jovašević, D.: Krivično pravo-opšti deo, Nomos, Beograd, 2006. godine

– Jovašević, D.: Leksikon krivičnog prava, Javno preduzeće Službeni list SRJ, Beograd, 1998. godine

– Kron, L., Nikolić, Z.: Anatomija seksualne agresivnosti, Institut za kriminološka i sociološka istraživanja, Beograd, 2009. godine

– Lazarević, LJ.: Komentar Krivičnog zakonika Republike Srbije, Izdavačko-štamparsko preduzeće „Savremena administracija“, Beograd, 2006. godine

– Lockwood, R.: The psychology of animal collectors, American Animal Hospital Association Trends Magazine, 9 (6), 1994. godine

/Patronek, G.: Hoarding of Animals, An Under – Recognized Public Health Problem in a Difficult to Study Population, Public Health Reports, vol. 114., 1999. godine

– Patronek, G., Loar, L., Nathanson, J. (Eds.): Animal Hoarding: Structuring interdisciplinary Responses to help People, Animals and Communities at Risk, Hoarding of Animals Research Consortium, 2006. godine

– Paunović, M.: Životinjska prava-prilog proširenoj teoriji ljudskih prava, Strani pravni život, br. 3/2005., Institut za uporedno pravo, Beograd, 2005. godine

– Paunović, M.: Uporednopravni pregled zaštite prava i dobrobiti životinja, Strani pravni život, br. 1/2004, Institut za uporedno pravo, Beograd, 2004. godine

– Stojanović, Z.: Komentar krivičnog zakonika, Javno preduzeće „Službeni glasnik“, Beograd, 2006. godine

– Stojanović, Z.: Krivično pravo opšti deo, Justinijan, Beograd, 2005. godine

– Vučinić, M., Dimitrijević, I.: Body Condition and Physical Care Scales in Three Cases of Dog Hoarding from Belgrade, Acta Veterianria, vol. 57., br. 5 – 6.,  Beograd, 2007. godine

Izvori

– World Society for the Protection of Animals (WSPA): An overwiew of Animal Protection Legislation, 2006. godine, preuzeto sa: http://enextranet.animalwelfareonline.org/resources/animalwelfare/legislation/index.aspx pristup: 11.08.2011. godine

Animal hoarders: Behavior, consequences and Appropriate Official Response – Information for Prosecutors, Judges, and Law Enforcement Agents, People for Ethical Treatment of Animals (PETA), Norfolk, VA, USA, 2005. godine, str. 2., preuzeto sa: http://www.mediapeta.com/peta/PDF/hoardingsingle72.pdf ,pristup, 08.08.2011. godine

– Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (4th ed.), American Psychiatric Association, Washington DC, 1994.godine, preuzeto sa: http://allpsych.com/disorders/psychotic/delusionaldisorder.html , pristup: 08.08.2011. godine

– Krivični zakonik, „Službeni glasnik RS“, br. 85/2005, 88/2005, 107/2005, 72/2009 i 111/2009

– Zakon o dobrobiti životinja, „Službeni glasnik RS“, br. 41/2009

– Zakon o socijalnoj zaštiti „Službeni glasnik RS“, br. 24/2011

– Zakon o divljači i lovstvu, “Službeni glasnik RS”, br. 18/2010

– Zakon o lovstvu,”Službeni glasnik RS”, br. 39/1993, 44/1993, 60/1993 i 101/2005

– Zakon o veterinarstvu, “Službeni glasnik RS”, br. 91/2005 i 30/2010

– Slučaj br. 17525, preuzeto sa: http://www.pet-abuse.com/cases/17525/ME/US/ , pristup: 30.07.2011. godine

-510 ILCS 70/2. 10, Humane Care for Animals Act, preuzeto sa: http://statutes.laws.com/illinois/chapter510/1717 , pristup: 08.08.2011. godine

Rezime

Patološko sakupljanje životinja od strane pojedinaca i njihovo držanje u ekstremno prenatrpanim i nehigijenskim uslovima, poznato i kao hordašenje, predstavlja ozbiljan i složen problem savremenog društva koji se može sagledati sa socijalno – patološkog, psihološkog, medicinskog, kriminološkog, viktimološkog i pravnog aspekta. Autor u svom radu najpre nastoji da precizno definiše pojam hordašenja i prikaže najzastupljenije pojavne oblike ovog fenomena i karakteristike njegovih učinilaca. Zatim, autor analizira one etiološke faktore koji se smatraju najčešćim uzrocima nastanka i razvoja patološkog sakupljanja životinja naglašavajući pritom značaj identifikovanja uzroka ove pojave za odabir odgovarajućeg mehanizma namenjenog njenoj prevenciji i suzbijanju. Takođe, u radu se razmatraju važeći propisi koji predstavljaju normativni okvir za sankcionisanje hordašenja u Republici Srbiji – bilo kao težeg oblika krivičnog dela ubijanja i zlostavljanja životinja bilo kao prekršaja u smislu Zakona o dobrobiti životinja. Na kraju, autor ističe prednosti multidisciplinarnog pristupa u rešavanju ovog problema, koji podrazumeva koordinirano angažovanje pravosudnih organa, socijalnih i zdravstvenih službi i nevladinog sektora uz podršku predstavnika medija i lokalne zajednice.

Ključne reči: hordašenje, zlostavljanje životinja, socijalnopatološka pojava, krivično delo, prekršaj, prevencija

 ANIMAL HOARDING AS SOCIO – PATHOLOGICAL PHENOMENON – PHENOMENOLOGY, ETHIOLOGY AND STATE REACTION

Pathological collecting and keeping of animals in extremely cluttered and unhygienic conditions, also known as animal hoarding, represents a serious and complex problem of contemporary society, which can be observed from socio – pathological, psychological, medical, criminological, victimological and legal standpoint. In this paper, the author primarily attempts to precisely define the term of animal hoarding, but also to present the most common forms of this phenomenon and the most common characteristics of animal hoarders. Moreover, the author analyzes the etiological factors that are considered as the most frequent reasons causing the appearance and development of pathological animal hoarding. The author also emphasizes how significant the identification of the causes of this phenomenon is for the choice of the appropriate mechanism intended for its prevention and oppression. Besides, the author discusses current legal provisions that represent normative framework providing appropriate punishments for animal hoarding in the Republic of Serbia – either as a more serious form of the criminal offence of killing and torture of animals or as a misdemeanor according to the Law on Animal Welfare. Finally, the author points out the advantages of a multidisciplinary approach to the solution of this problem, including synchronized activities of judiciary bodies, social and medical services and non – governmental sector, supported by the representatives of the media and local community.

Key words: hoarding, socio – pathological phenomenon, animal cruelty, criminal offence, misdemeanor, prevention

 



[1] U tom smislu: Paunović, M.: Uporednopravni pregled zaštite prava i dobrobiti životinja, Strani pravni život, br. 1/2004, Institut za uporedno pravo, Beograd, 2004. godine, str. 27.

[2] Prema procenama World Society for the Protection of Animals, 2006. godine je ukupno 65 zemalja u svetu od ukupno 192 imalo nacionalne zakone posvećene zaštiti životinja, ali, taj broj se u međuvremenu povećao. Videti: An overwiew of Animal Protection Legislation, WSPA, 2006. godine, preuzeto sa: http://enextranet.animalwelfareonline.org/resources/animalwelfare/legislation/index.aspx , pristup, 11.08.2011. godine

[3] Više o tome: Vučinić, M., Dimitrijević, I.: Body Condition and Physical Care Scales in Three Cases of Dog Hoarding from Belgrade, Acta Veterianria, vol. 57., br. 5 – 6., Beograd, 2007. godine, str. 554.

 

[4] Fleury, A.: An Overview of Animal Hoarding, Praxs – Where Reflection and Practice Meet, vol. 7., School of Social Work, Loyola University, Chicago Illinois, 2007. godine, str. 58.

[5] Patronek, G., Loar, L., Nathanson, J. (Eds.): Animal Hoarding: Structuring interdisciplinary Responses to help People, Animals and Communities at Risk, Hoarding of Animals Research Consortium, 2006. godine, str. 1.

[6] Fleury, A.: Op.cit., str. 58. i  59.

[7] Više o tome: Animal hoarders: Behavior, consequences and Appropriate Official Response – Information for Prosecutors, Judges, and Law Enforcement Agents, People for Ethical Treatment of Animals (PETA), Norfolk, VA, USA, 2005. godine, str. 2., preuzeto sa: http://www.mediapeta.com/peta/PDF/hoardingsingle72.pdf , pristup, 08.08.2011. godine

[8] Op.cit., str. 4.

[9] Patronek, G., Loar, L., Nathanson, J. (Eds.): Op.cit., str.19.

[10] Ibid.

[11] Patronek, G., Loar, L., Nathanson, J. (Eds.): Op.cit. str. 20.

[12] Ibid.

[13] Ibid.

[14]Ibid

[15]Ibid.

[16] Animal hoarders: Behavior, consequences and Appropriate Official Response – Information for Prosecutors, Judges, and Law Enforcement Agents, People for Ethical Treatment of Animals (PETA), Norfolk, VA, USA, 2005. godine, str. 2., preuzeto sa: http://www.mediapeta.com/peta/PDF/hoardingsingle72.pdf , pristup: 08.08.2011. godine

[17] Kućni ljubimac je svaka životinja koja se drži radi druženja. Čl. 5. st. 1. tačka 26. Zakon o dobrobiti životinja, „Službeni glasnik RS“, br. 41/2009

[18] Egzotična životinja je divlja životinja koja nije autohtona na teritoriji jedne zemlje. Čl. 5. st. 1. tačka 12.  Zakon o dobrobiti životinja, „Službeni glasnik RS“, br. 41/2009

[19] Životinje koje se drže, odnosno reprodukuju u proizvodne svre jesu životinje koje se koriste za proizvodnju hrane, proizvoda i otpadaka životinjskog porekla, kao i za rad. Čl. 5. st. 1. tačka 15. Zakon o dobrobiti životinja, „Službeni glasnik RS“, br. 41/2009

[20] Lockwood, R.: The psychology of animal collectors, American Animal Hospital Association Trends Magazine, 9 (6), 1994. godine, str. 18 – 21.

[21] Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (4th ed.), American Psychiatric Association, Washington DC, 1994. godine, preuzeto sa:http://allpsych.com/disorders/psychotic/delusionaldisorder.html , pristup 08.08.2011.godine

[22] Frost, R. (corresponding author) (The Hoarding of Animals Research Consortium): People Who Hoard Animals, Psychiatric Times, Vol. XVII, Issue 4., 2000. godine

[23] Patronek, G.: Hoarding of Animals, An Under – Recognized Public Health Problem in a Difficult to Study Population, Public Health Reports, Vol. 114., Jan – Feb., 1999. godine, str. 81.

[24] Frost, R. Op.cit.

[25] Lockwood, R.: Op. cit.

[26] Frost, R. Op. cit.

[27] Ibid.

[28] Lockwood, R.: Op. cit.

[29] Kron, L., Nikolić, Z.: Anatomija seksualne agresivnosti, Institut za kriminološka i sociološka istraživanja, Beograd, 2009. godine, str. 24. i 27.

[30] Krivični zakonik, „Službeni glasnik RS“, br. 85/2005, 88/2005, 107/2005, 72/2009 i 111/2009

[31] Čl. 269. st. 1., Krivični zakonik, „Službeni glasnik RS“, br. 85/2005, 88/2005, 107/2005

[32] Čl. 269. st. 1., Krivični zakonik, „Službeni glasnik RS“, br. 85/2005, 88/2005, 107/2005, 72/2009 i 111/2009

[33] Čl. 269. st. 1.

[34] Kao primere takvih slučajeva videti: Vučinić, M., Dimitrijević, I.: Op. cit. kao i slučaj br. 17525, preuzet sa: http://www.pet-abuse.com/cases/17525/ME/US/ pristup: 30.07.2011. godine

[35] Patronek, G., Loar, L., Nathanson, J. (Eds.): Op. cit. str. 21.

[36]Lazarević, LJ.: Komentar Krivičnog zakonika Republike Srbije, Izdavačko-štamparsko preduzeće „Savremena administracija“, Beograd, 2006. godine, str. 695.

[37] Čl. 121. i 122. Krivični zakonik, „Službeni glasnik RS“, br. 85/2005, 88/2005, 107/2005, 72/2009 i 111/2009

[38] Stojanović, Z.: Komentar krivičnog zakonika, Javno preduzeće „Službeni glasnik“, Beograd, 2006. godine, str. 614.

[39] Ascione, F., Shapiro, K.: People and Animals, Kindness and Cruelty: Research Directions and Policy Implications, Journal of Social Issues, vol. 65., br. 3., 2009. godine, str. 574.

[40] Kao primer mogu se navesti sledeći zakoni: Zakon o dobrobiti životinja, „Službeni glasnik RS“, br. 41/2009, Zakon o divljači i lovstvu, “Službeni glasnik RS”, br. 18/2010, Zakon o lovstvu,”Službeni glasnik RS”, br. 39/1993, 44/1993, 60/1993 i 101/2005 i Zakon o veterinarstvu, “Službeni glasnik RS”, br. 91/2005 i 30/2010

[41] Stojanović, Z.: Op. cit., str. 614.

[42] U tom smislu: čl. 5. tačka 13. Zakon o dobrobiti životinja, „Službeni glasnik RS“, br. 41/2009

[43] Paunović, M.: Životinjska prava-prilog proširenoj teoriji ljudskih prava, Strani pravni život, br. 3/2005., Institut za uporedno pravo, Beograd, 2005. godine, str. 15.

[44] Paunović, M.: Uporednopravni pregled zaštite prava i dobrobiti životinja, Strani pravni život, br. 1/2004, Institut za uporedno pravo, Beograd, 2004. godine, str. 28.

[45] Lazarević, LJ.: Op. cit. str. 695

[46] U tom smislu videti: Stojanović, Z.: Op. cit. str . 614.

[47] Op. cit. str . 615.

[48] Jovašević, D.: Krivično pravo-opšti deo, Nomos, Beograd, 2006. godine, str. 119. i 120.

[49] Patronek, G., Loar, L., Nathanson, J. (Eds.): Op. cit., str. 21.

[50] Više o pojmu stvarne zablude u krivičnom pravu: Jovašević, D.: Leksikon krivičnog prava, Javno preduzeće Službeni list SRJ, Beograd, 1998. godine str. 619.

[51] Stojanović, Z.: Krivično pravo opšti deo, Justinijan, Beograd, 2005. godine, str. 178.

[52] Videti: Ascione, F. R.: Children who are cruel to animals: A review of research and implications for developmental psychopathology, Anthrozoos br. 6, 1993. godine, str. 228. i Ascione, F., Shapiro, K.: People and Animals, Kindness and Cruelty: Research Directions and Policy Implications, Journal of Social Issues, vol. 65., br. 3., 2009. godine, str. 570.

[53]Ascione, F., Lockwood, R.: Cruelty to Animals: Changing Psychological, Social and Legislative Perspectives, The State of Animals, Humane Society Press, Washington DC, 2001. godine, str. 39.

[54] Berry, C., Patronek, G., Lockwood, R.: Long – Term Outcomes in Animal Hoarding Cases, Animal Law Review at Lewis and Clark Law School, Vol. 11:167, Portland, Oregon, 2005. godine, str. 171. i 181.

[55] 510 ILCS 70/2. 10, Humane Care for Animals Act, preuzeto sa: http://statutes.laws.com/illinois/chapter510/1717 , pristup: 08.08.2011. godine

[56] Ibid.

[57] Čl. 1. Zakon o dobrobiti životinja, „Službeni glasnik RS“, br. 41/2009

[58] Čl. 6. st. 2.

[59] Čl. 6. st. 5.

[60] Čl. 6. st. 4. tačka 1.

[61] Čl. 6. st. 4. tačka 2.

[62] Čl. 7. st. 1. tačke 1., 4., 18. i 32.

[63] Čl. 53. st. 1.

[64] Čl. 55. st. 4.

[65] Čl. 61 – 65.

[66] Čl. 76.

[67] Čl. 79. st. 1. tačke 1., 2. i 5.

[68] Čl. 85. st. 1. tačka 1. u vezi sa čl. 82. st. 1. tačke 1 – 82.

[69] Čl. 5. tačka 18.

[70] Stojanović, Z.: Komentar krivičnog zakonika, Javno preduzeće „Službeni glasnik“, Beograd, 2006. godine , str. 615.

[71] Više o tome: Batrićević, A.: Dometi i implementacija Zakona o dobrobiti životinja u pravnom sistemu Republike Srbije, Pravna riječ – časopis za pravnu teoriju i praksu, br. 23, godina VII, Udruženje pravnika Republike Srpske, Banja Luka, 2010. , str. 360 – 361.

[72] Fleury, A.: Op. cit., str. 58. i 59.

[73] Animal hoarders: Behavior, consequences and Appropriate Official Response – Information for Prosecutors, Judges, and Law Enforcement Agents, People for Ethical Treatment of Animals (PETA), Norfolk, VA, USA, 2005. godine, str. 8., preuzeto sa: http://www.mediapeta.com/peta/PDF/hoardingsingle72.pdf , pristup: 08.08.2011. godine.

[74] Berry, C., Patronek, G., Lockwood, R.: Long – Term Outcomes in Animal Hoarding Cases, Animal Law Review at Lewis and Clark Law School, Vol. 11:167, Portland, Oregon, 2005. godine, str. 172. i 173.

[75] Patronek, G., Loar, L., Nathanson, J. (Eds.): Op. cit.,  str. 28 i 29.

[76] Čl. 10. Zakon o socijalnoj zaštiti „Službeni glasnik RS“, br. 24/2011

[77] Čl. 14.

[78] Čl. 68. st. 3.

[79] Čl. 41. st. 3. tačka 2.

[80] Čl. 41. st. 3. tačka 3.

[81] Videti: čl. 40.

[82] Videti: čl. 40. st. 2.