Krivično delo nesavesnog pružanja veterinarske pomoći u zakonodavstvu Republike Srbije

Dr Ana Batrićević, naučni saradnik, Institut za kriminološka i sociološka istraživanja, Beograd

 KRIVIČNO DELO NESAVESNOG PRUŽANJA VETERINARSKE POMOĆI U ZAKONODAVSTVU REPUBLIKE SRBIJE

*Rad je objavljen u naučnom časopisu Zaštita prirode, Vol. 61, br. 2/2011, Zavod za zaštitu prirode Srbije, Beograd, 2011. godine, str. 147 – 168, UDK 598, ISSN 0514-5899, COBISS.SR-ID 188212748

Apstrakt

Inkriminisanjem nesavesnog pružanja veterinarske pomoći naš zakonodavac je obezbedio krivičnopravnu zaštitu životinja kao integralnog dela životne sredine, ali i njihovih vlasnika i drugih ljudi od štetnih posledica postupanja veterinara protivno osnovnim pravilima veterinarske struke. Veoma mali broj prijavljenih slučajeva nesavesnog pružanja veterinarske pomoći u našoj zemlji ne umanjuje značaj ovog krivičnog dela, posebno ako se uzmu u obzir pokušaji pravosudnih organa, pravnih teoretičara i predstavnika medija i nevladinog sektora usmereni na podizanje društvene svesti o značaju dobrobiti životinja. U tom smislu, autor nastoji da analizira osnovne karakteristike ovog krivičnog dela u pozitivnom krivičnom pravu Republike Srbije, kao i da podvuče odredbe Zakona o dobrobiti životinja i Zakona o veterinarstvu od značaja za tu problematiku.

Ključne reči: nesavesno pružanje veterinarske pomoći, krivično delo, prekršaj, dobrobit životinja, veterinarstvo

Uvod

Paralelno sa sve intenzivnijim narušavanjem životne sredine, raste i čovekova svest o značaju koji ona kao celina, ali i svi njeni pojedinačni elementi, uključujući i životinjski svet, imaju za njegov opstanak. Čovek je oduvek koristio životinje za svoje potrebe i da mu olakšaju i ulepšaju život (Stubičan, 1989: 501). On je oduvek bio svestan u kolikoj meri kvalitet njegovog života direktno zavisi od proizvoda životinjskog porekla, te je sa tog, antropocentričnog stanovišta, još u znatno starijim pravnim izvorima posvećivao pažnju regulisanju svog odnosa prema životinjama, a posebno prema domaćim životinjama. Tako je, na primer, The Body of Liberties Puritanaca kolonije Masačusets Bej iz 1641. godine zabranjivao okrutnost prema životinjama, što se u praksi naročito odnosilo na domaće životinje poput konja i volova (Stewart Leavitt, Halverson, 1990:1 – 2). Kao jedan segment tog odnosa javlja se i dužnost vlasnika da se stara o zdravstvenom stanju sopstvenih životinja.

Propisi koji su obavezivali vlasnika da se stara o zdravlju svojih domaćih životinja postojali su i na području naše zemlje. Na primer, Kaznitelni zakon za policajne prestupe iz 1850. godine obavezuje svakog domaćina da obavesti policiju ukoliko se kod njegove stoke pojavi zarazna bolest kao i da u takvoj situaciji poštuje i primenjuje sve sanitetsko – policijske naredbe. U suprotnom, bila bi mu izrečena  kazna novčana kazna ili kazna zatvora do 30 dana, ukoliko je u pitanju teža zarazna bolest.[1] I Kriminalni (Kaznitelni) zakonik za knjažestvo Srbiju iz 1860. godine propisivao kaznu zatvora ili robije u trajanju do 5 godina za lice koje propusti da preduzme propisane mere za prevenciju stočnih („marvenih“) bolesti.[2]

Obaveza staranja o sopstvenim životinjama bila je uspostavljena prvenstveno radi očuvanja ispravnosti namirnica i drugih proizvoda životinjskog porekla kao i ljudi koji imaju kontakt sa životinjama. Međutim, zaštitu zdravlja životinja u modernom društvu treba posmatrati i u kontekstu savremenih, biocentrično orijentisanih etičkih principa, koji nalažu uspostavljanje odgovornosti čoveka prema životinjama ne zbog njega samog, već zbog vrednosti i interesa koje životinje poseduju same po sebi (Fajnberg, 1987:29 – 30), dakle kao „subića“ (Paunović, 2004:60) koja koegzistiraju sa ljudima a ne kao „sub – bića“ koja egzistiraju za ljude.

To znači da danas staranje o zdravlju životinja treba sagledavati kako u kontekstu očuvanja zdravlja ljudi i životne sredine uopšte, tako i u kontekstu poštovanja dobrobiti životinja i, u krajnjoj liniji, ostvarivanja njihovih prava, kao koncepta koji stiče sve više pristalica u naučnim krugovima širom sveta (Tester, 1992:13 – 14, Kelch, 1999 i Regan, 2004). Iz toga proizlazi da obavljanje veterinarske delatnosti ima višestruk društveni značaj, budući da obezbeđuje ne samo zaštitu zdravlja i dobrobiti životinja, već i zaštitu zdravlja ljudi, odnosno javnog zdravlja, bezbednosti hrane i životne sredine (Mceachern Nunalee, Weedon, 2004: 136 – 137). Kao drastičan primer uticaja zdravlja životinja na stanje dela ili celokupne životne sredine u našoj zemlji može se navesti zaraza stada na Vlasini, do koje je došlo zahvaljujući uvozu zaraženih grla iz Makedonije devedesetih godina dvadesetog veka. Posledice takvog slučaja još su drastičnije ako se uzme u obzir činjenica da je Vlasina vrednovana i zaštićena kao predeo naše zemllje izuzetnih odlika.

Kao poseban problem, povezan i sa zdravstvenom zaštitom životinja i sa životnom sredinom javlja se i nezakonito odlaganje uginulih životinja ili njihovih delova, koje preti da ugrozi kako zdravlje ljudi, tako i zdravlje drugih životinja i, u krajnjoj liniji, životnu sredinu kao celinu. Dodatnu ozbiljnost ovaj problem, koji je prepoznat i kod nas, poprima ukoliko je u pitanju leš životinje koja je bila zaražena, a nije (ili nije adekvatno) tretirana od strane veterinara.

Dobrobit životinja određuje se kao obezbeđivanje uslova u kojima životinja može da ostvaruje svoje fiziološke i druge potrebe svojstvene vrsti kao što su: ishrana i napajanje, prostor za smeštaj, fizička, psihička i termička udobnost, sigurnost, ispoljavanje osnovnih oblika ponašanja, socijalni kontakt sa životinjama iste vrste i odsustvo neprijatnih iskustava kao što su bol, patnja, strah, stres, bolesti i povrede.[3] Tako definisan, pojam dobrobiti životinja podrazumeva očuvanje njihovog zdravlja, između ostalog, kroz obavljanje veterinarske delatnosti[4], a u okviru nje i blagovremenog i savesnog pružanja veterinarske pomoći u slučajevima kada je to neophodno. Staranje o zdravlju i dobrobiti životinja kao i obezbeđivanje bez odlaganja odgovarajuće veterinarske pomoći spadaju u dužnosti vlasnika odnosno držaoca životinje[5], dok je za pružanje veterinarske pomoći u skladu sa zakonom i etičkim kodeksom struke odgovoran isključivo veterinar.

Pravila ponašanja veterinara i standardi ispravnog obavljanja njihovih profesionalnih dužnosti sadržani su u odgovarajućim aktima profesionalnih organizacija veterinara – etičkim kodeksima struke (Stubičan i sar., 1990:761). Do sada je na međunarodnom nivou usvojen značajniji broj takvih kodeksa kako univerzalnog karaktera, tako i regionalnog važenja.[6] U našoj zemlji, osnovna načela obavljanja veterinarske delatnosti sadržana su u važećim aktima usvojenim od strane Veterinarske komore Srbije. To su: 1) Kodeks veterinarsko – medicinske etike Veterinarske komore Srbije iz 2007. godine 2) Statut Veterinarske komore Srbije iz 2007. godine i 3) Disciplinsko – etički pravilnik Veterinarske komore Srbije, takođe iz 2007. godine. Veterinarski etički kodeksi donose se iz potrebe da se kontroliše ponašanje veterinara i veterinarske struke, uopšte. Delotvornost veterinarskih etičkih kodeksa (u odnosu na poštovanje zakona) sastoji se u nastojanju da pripadnici veterinarske struke budu usmereni na profesionalno obavljanje dužnosti bez „zakonske prisile“ i prema utvrđenom standardu profesionalnog obavljanja veterinarske prakse. Ipak, primena kodeksa ne garantuje da će postupanje protivno njegovim pravilima automatski biti sprečeno, te su za njegovo kršenje propisane odgovarajuće sankcije (Stubičan i sar.1990:762). U pitanju su sledeće disciplinske mere: 1) opomena, 2) javna opomena, 3) javna opomena sa novčanom kaznom, 4) privremeno oduzimanje licence u trajanju do 3 meseca, odnosno 6 ili 9 meseci, u zavisnosti od težine disciplinskog prekršaja i 5) trajno oduzimanje licence[7]

Pored disciplinske odgovornosti zbog kršenja Kodeksa profesionalne etike Veterinarske komore Srbije, u određenim slučajevima mogu biti ispunjeni i uslovi za građanskopravnu odgovornost veterinara ukoliko je on svojim nesavesnom ponašanjem pričinio materijalnu ili nematerijalnu štetu. Zatim, postupanje veterinara protivno principima dobre veterinarske prakse i, uopšte, protivno osnovnim načelima dobrobiti životinja moglo bi, u zavisnosti od okolnosti, imati za posledicu i njegovu prekršajnopravnu odgovornost u smislu Zakona o dobrobiti životinja ili Zakona o veterinarstvu. Konačno, najgrublje odstupanje od opšte priznatih i prihvaćenih pravila veterinarske nauke i prakse imaće za posledicu krivičnopravnu odgovornost veterinara, pod uslovom da su u konkretnom slučaju ostvareni elementi bića krivičnog dela nesavesnog pružanja veterinarske pomoći.

Krivično delo nesavesnog pružanja veterinarske pomoći – član 271. Krivičnog zakonika Republike Srbije

Krivično delo nesavesnog pružanja veterinarske pomoći čini veterinar ili ovlašćeni veterinarski radnik koji pri pružanju veterinarske pomoći prepiše ili primeni očigledno nepodobno sredstvo ili očigledno nepodoban način lečenja ili uopšte nesavesno postupa pri lečenju životinja i time prouzrokuje uginuće životinja ili drugu znatnu štetu.[8] Ovo krivično delo je sistematizovano u okviru XXIV poglavlja Krivičnog zakonika Republike Srbije, posvećenog krivičnim delima protiv životne sredine i predstavlja poseban, specijalni oblik ispoljavanja nesavesnog rada u službi (Jovašević, 2009:282).

Do 1. januara 2006. godine, krivično delo nesavesnog pružanja veterinarske pomoći bilo je sistematizovano u okviru XV poglavlja Krivičnog zakona Republike Srbije, posvećenog krivičnim delima protiv privrede.[9] U najširem smislu, zaštitni objekt ove inkriminacije bili su privredni interesi zemlje, odnosno privredni sistem i njegovo pravilno funkcionisanje (Srzentić i sar., 1991:401), a, u okviru njega, stočarstvo kao privredna grana (Srzentić i sar., 1991:443). U užem smislu, objekt zaštite ovog krivičnog dela bili su život i zdravlje stoke i živine (Jovašević, 2003:277). Iz poglavlja u okviru kojeg je ovo krivično delo sada sistematizovano, proizlazi da je njegov zaštitni objekt životna sredina, određena kao skup prirodnih i stvorenih vrednosti čiji kompleksni međusobni odnosi čine okruženje odnosno prostor i uslove za život ljudi[10]. Međutim, čini se da tako široko definisana životna sredina neće uvek biti dobro, vrednost ili interes kome se na ovaj način pruža krivičnopravna zaštita. O tome bi moglo biti reči u slučaju nesavesnog pružanja veterinarske pomoći prema izuzetno velikom broju životinja, usled čega bi nastupile ozbiljne posledice po životnu sredinu čiji su te životinje integralni deo. U tom smislu, bilo bi ispravnije reći da se ovom inkriminacijom zapravo štite život i zdravlje životinja (pre svega stoke, živine i divljači) (Jovašević, 2009:282), ali i svih drugih životinja, kojima se veterinarska pomoć inače pruža.

U teoriji postoje i shvatanja da se ovim krivičnim delom štiti pravo vlasnika i držaoca životinja na odgovarajuću zdravstvenu zaštitu životinja, čime se štite i same životinje, ali tek indirektno, kao integralni deo životne sredine (Stojanović, 2006:617). Ovo shvatanje se bazira na antropocentričnom poimanju objekta zaštite zastupljenom u našem pozitivnom krivičnom pravu, prema kome objekt zaštite mogu biti samo čovek i druge osnovne društvene vrednosti[11], dok životinje mogu biti samo objekt radnje krivičnog dela.

Objekt radnje ovog krivičnog dela može biti svaka životinja koja podleže zdravstvenoj zaštiti životinja. Prema Zakonu o veterinarstvu, pojam životinje obuhvata: domaće papkare i kopitare, živinu, zečeve, kuniće i druge glodare, divljač i druge životinje i ptice koje nisu živina, divlje životinje, gmizavce, laboratorijske i eksperimentalne životinje, ribe i druge vodene životinje (osim živih školjki i ostalih mekušaca, živih bodljokožaca, živih plaštaša i živih morskih puževa) itd.[12] Do stupanja na snagu važećeg Krivičnog zakonika Republike Srbije, objekt radnje krivičnog dela nesavesnog pružanja veterinarske pomoći uključivao je samo stoku i živinu (Jovašević, 2003:277). Danas osim stoke i živine to mogu biti sve domaće životinje (uključujući i kućne ljubimce – pse, domaće mačke, domaće ptice, male glodare, terarijumske, akvarijumske i druge životinje, koje se gaje ili drže za druženje, rekreaciju, zaštitu ili pomoć čoveku[13] kao i divlje životinje (Stojanović, 2006:617).

Radnja izvršenja krivičnog dela nesavesnog pružanja veterinarske pomoći određena je alternativno i obuhvata sledeća činjenja ili nečinjenja: 1) prepisivanje ili primenu očigledno nepodobnog sredstva lečenja; 2) prepisivanje ili primenu očigledno nepodobnog načina lečenja i 3) uopšte nesavesno postupanje pri lečenju životinja.

Sredstvo lečenja je takvo sredstvo koje se unosi u organizam ili stavlja na telo životinje radi lečenja, postavljanja dijagnoze, zaštite od zaraze ili u druge svrhe u okviru pružanja veterinarske pomoći, dok se pod načinom lečenja podrazumeva sama vrsta veterinarske intervencije ili stručni tretman koji se primenjuje prema životinji u nekom od navedenih ciljeva (Srzentić i sar.,1991:444). Po pravilu, određeni način lečenja prati primena određenog sredstva lečenja i obrnuto. Prepisivanje ili primena očigledno nepodobnog sredstva ili načina lečenja podrazumeva različite postupke (činjenja ili nečinjenja) kojima se u znatnoj meri odstupa od pravila veterinarske struke kod određivanja dijagnoze bolesti i određivanja terapije odnosno načina ili sredstva lečenja (Jovašević, 2009:283). Element očiglednosti će postojati u slučaju da je učinjena teža povreda profesionalne dužnosti, tj. takva povreda koja predstavlja grubo odstupanje od opšte prihvaćenih pravila veterinarske nauke i prakse (Srzentić i sar.,1991: 444)

Uopšte nesavesno postupanje pri lečenju životinja uključuje one delatnosti kojima se krše pravila struke u pogledu primene određenih veterinarskih postupaka (Stojanović, Perić, 2000: 248 – 249.) Kao primeri takvog postupanja mogu se navesti: propuštanje primene odgovarajućih higijenskih mera ili sterilizacije instrumenata, propuštanje pregleda, površan pregled životinje usled čega nije utvrđeno postojanje zaraze ili je data pogrešna dijagnoza itd. (Srzentić i sar.,1991:444).

Za postojanje krivičnog dela bitno je da je radnja izvršenja preduzeta pri pružanju veterinarske pomoći (Jovašević, 2009:283). Pritom treba naglasiti da zakonski izraz „pri pružanju veterinarske pomoći“ obuhvata ne samo lečenje obolelih životinja već i razne mere zdravstvene preventive i kontrole koje se primenjuju prema zdravim životinjama, kao što je, na primer, vakcinisanje, uzimanje krvi radi analize i postupak pri veštačkom osemenjavanju stoke (Srzentić i sar.,1991:444).

Tako određena, radnja izvršenja ovog krivičnog dela ima određene sličnosti sa radnjom izvršenja krivičnog dela nesavesnog pružanja lekarske pomoći. (Stojanović, 2006:617 i 583)[14] U tom kontekstu, i značenja navedenih činjenja i nečinjenja treba uzeti u smislu u kome su određena kod krivičnog dela nesavesnog pružanja lekarske pomoći, s tim da se nepodobnost sredstava i načina lečenja odnosno drugo nesavesno postupanje procenjuju prema pravilima veterinarske nauke i prakse (Lazarević, 2006:698). Krivična odgovornost lekara pretpostavlja tešku, grubu i upadljivu lekarsku grešku, a smatra se da se manje lekarske greške mogu potkrasti i savesnom lekaru (Radišić, 2008:195). Imajući u vidu sličnost između navedenih krivičnih dela, bilo bi opravdano takav stav zauzeti i prilikom procene postojanja krivične odgovornosti veterinara, odnosno drugih veterinarskih radnika.

Posledica ovog krivičnog dela sastoji se u nastupanju uginuća životinja ili prouzrokovanju druge znatne štete. Dakle, krivično delo je dovršeno kada je nesavesnim pružanjem veterinarske pomoći prouzrokovano uginuće životinja ili druga znatna šteta (Lazarević, 2006:698). Ukoliko usled nesavesnog pružanja veterinarske pomoći ne dođe do uginuća životinja ili prouzrokovanja znatne štete, postojaće pokušaj ovog krivičnog dela, koji nije kažnjiv. U vezi sa posledicom koja se sastoji u uginuću životinja, može se postaviti pitanje njihovog broja, odnosno da li je za postojanje ovog krivičnog dela dovoljno uginuće najmanje dve životinje ili je potrebno da se radi o većem broju jedinki. Pored toga, ostaju nejasni i sami kriterijumi za određivanje minimalnog broja uginulih životinja koji se zahteva za postojanje ovog krivičnog dela. U obzir dolaze sledeći parametri: vrsta životinja, a posebno njihova pripadnost zaštićenim životinjskim vrstama[15], njihova sposobnost da osete bol, patnju, strah i stres, ekonomska vrednost životinja, afekciona vrednost koju te životinje imaju za svog vlasnika itd. Tako se može postaviti i pitanje da li će ovo krivično delo postojati i kada usled preduzimanja neke od radnji izvršenja dođe do uginuća dve životinje manje ekonomske vrednosti (na primer, dve jedinke živine) i dve životinje veće ekonomske vrednosti (na primer, dve jedinke stoke).

Ni posledica koja se sastoji u nastupanju znatne štete nije preciznije definisana u zakonskom tekstu. Prema stavu krivičnog odeljenja Vrhovnog suda Srbije iz aprila 2006. godine, znatna šteta postoji kada iznos štete prelazi 900 000 dinara (Stojanović, 2006:617). Između ostalog, znatnu štetu mogu činiti i visoki troškovi lečenja životinja, (Stojanović, 2006:617) ali nema sumnje da šteta takvih razmera može proisteći i iz drugih razloga ili okolnosti. Na primer, takva šteta bi bila prouzrokovana i ukoliko bi došlo do uginuća samo jedne životinje, pod uslovom da se proceni da njena tržišna vrednost prelazi navedeni novčani iznos. Takođe, znatna šteta bi mogla da se odnosi i na umanjenje u navedenom ili većem iznosu ekonomske vrednosti jedne ili više životinja.

Krivično delo nesavesnog pružanja veterinarske pomoći može biti učinjeno kako sa umišljajem tako i sa nehatom kao oblikom krivice. Umišljaj učinioca treba da obuhvati svest da se pri pružanju veterinarske pomoći nesavesno postupa i da će usled toga nastupiti ili da može da nastupi uginuće životinja ili znatna šteta (Lazarević, 2006:698). U pogledu nehata kao oblika krivice, trebalo bi, pošto su učinioci ovog krivičnog dela veterinarski radnici kao lica koja obavljaju posebnu profesiju, uzeti u obzir i institut profesionalnog nehata, odnosno posebnog težeg oblika nehata, koji naš zakon ne poznaje. U pitanju je nehat takvog lica koje je po svom pozivu, zanimanju ili profesiji dužno da prilikom preduzimanja radnje iz okvira svoje profesije bude pažljivije od drugih lica i da s obzirom na svoja posebna stručna ili specijalna znanja ili osposobljenosti ispolji posebnu pažljivost i obazrivost koja se od prosečnih ljudi ne zahteva. Iako zakonom nije izričito predviđen kao takav, ovaj oblik nehata može u određenim slučajevima imati značaja kod odmeravanja kazne učiniocu (Jovašević, 2006:621).

U ulozi učinioca ovog krivičnog dela može se javiti kako veterinar, tako i drugi ovlašćeni veterinarski radnik (Stojanović, 2006:617). Pojam veterinara i veterinarskog radnika definisani su važećim Zakonom o veterinarstvu[16]. Prema tom zakonu, veterinar je doktor veterinarske medicine odnosno diplomirani veterinar[17]. Zakon o veterinarstvu pod pojam veterinarskog radnika podvodi i veterinare i veterinarske tehničare.[18] Veterinarski tehničar pomaže veterinarima u obavljanju veterinarske delatnosti i pod njihovim nadzorom obavlja poslove koji mu oni odrede. Veterinarski tehničari ne mogu izvoditi hirurške zahvate, postavljati dijagnozu, propisivati način lečenja i samostalno raspolagati lekovima.[19] Budući da Zakon o veterinarstvu pojmom veterinarskog radnika obuhvata i veterinara i veterinarskog tehničara, bilo bi ispravnije da umesto postojeće formulacije u Krivičnom zakoniku, prema kojoj se kao mogući učinioci ovog krivičnog dela javljaju „veterinar i ovlašćeni veterinarski radnik“, upotrebiti neku od sledećih formulacija: 1) veterinar i ovlašćeni veterinarski tehničar ili 2) veterinar i drugi veterinarski radnik ili 3) samo veterinarski radnik (pošto ovaj pojam obuhvata i veterinara i veterinarskog tehničara). Iako je reč o napomeni terminološke prirode, njenim uvažavanjem bi se izbegle moguće dileme prilikom tumačenja i praktične primene navedene zakonske odredbe.

Učiniocu umišljajnog oblika krivičnog dela nesavesnog pružanja veterinarske pomoći može se izreći novčana kazna ili kazna zatvora u trajanju do 2 godine, dok se učiniocu koji je postupao sa nehatom kao oblikom krivice može izreći novčana kazna ii kazna zatvora u trajanju do 6 meseci.[20]

Odredbe Zakona o veterinarstvu i Zakona o dobrobiti životinja od značaja za suzbijanje nesavesnog pružanja veterinarske pomoći

Zakonom o veterinarstvu regulisana su brojna pitanja od značaja za zaštitu i unapređenje zdravlja i dobrobiti životinja. Njime su propisane zarazne bolesti životinja i mere za sprečavanje pojave, otkrivanje, sprečavanje širenja, suzbijanje i iskorenjivanje tih bolesti i bolesti koje se sa životinja mogu preneti na ljude, zatim, veterinarsko – sanitarna kontrola kao i uslovi za proizvodnju i promet životinja, proizvoda životinjskog porekla, hrane životinjskog porekla, hrane za životinje, a njimnj su uređeni i uslovi za obavljanje veterinarske delatnosti.[21]

Zakon o veterinarstvu ne sadrži odredbe koje se direktno bave problematikom nesavesnog pružanja veterinarske pomoći. Ipak, njegove odredbe imaju određen posredan značaj za prevenciju i sankcionisanje te pojave. Pre svega, ovim zakonom je određeno koje sve aktivnosti spadaju pod pojam veterinarske delatnosti,[22] koja pravna i fizička lica mogu da ih obavljaju i pod kojim uslovima. Poseban značaj za prevenciju nesavesnog postupanja veterinarskih radnika prilikom pružanja veterinarske pomoći ima odredba Zakona o veterinarstvu kojom se veterinarima i veterinarskim tehničarima istovremeno dodeljuje pravo i nameće obaveza da se stručno usavršavaju.[23] Osim toga, njime je predviđeno i posebno krivično delo – bavljenje veterinarskom delatnišću bez propisane stručne spreme (nadriveterinarstvo) (Stojanović, 2009:623). Naime, Zakon o veterinarstvu izričito zabranjuje obavljanje veterinarske delatnosti od strane lica koja se u smislu tog zakona ne smatraju veterinarskim radnicima[24] (veterinarima i veterinarskim tehničarima)[25], propisujući da će se lica koja to čine kazniti za krivično delo kaznom zatvora u trajanju do 1 godine.[26]

Ni Zakon o dobrobiti životinja ne govori eksplicitno o nesavesnom pružanju veterinarske pomoći, ali, slično kao i Zakon o veterinarstvu, reguliše određena pitanja relevantna za tu problematiku. Između ostalog, ovim zakonom je definisan pojam dobre veterinarske prakse, koji obuhvata principe profesionalnog ponašanja i sprovođenja sistema upravljanja kvalitetom rada subjekata koji obavljaju veterinarsku delatnost u skladu sa pravilima veterinarske etike.[27] U Zakonu o dobrobiti životinja posebno je naglašeno da se sve intervencije koje obavlja veterinar, odnosno svi zahvati kojima se sprečavaju bolesti i povrede ili menja fizička, psihička ili genetska celovitost životinje[28], moraju obavljati u skladu sa dobrom veterinarskom praksom[29]. Takođe, tim zakonom je izričito zabranjeno podvrgavanje ili omogućavanje podvrgavanja životinje intervenciji koja se sprovodi bez stručne brige i humanosti i protivno pravilima dobre veterinarske prakse[30], kao i davanje životinji lekova, medicinskih i drugih sličnih sredstava koja nemaju za cilj dijagnostiku, preventivu i lečenje životinje i poboljšanje njenog zdravstvenog stanja, a mogu dovesti do promene u njenom ponašanju ili fizičkim i psihičkim sposobnostima.[31]

Primenu opštih odredaba Zakona o veterinarstvu i Zakona o dobrobiti životinja, kojima se uopšteno zabranjuje ubijanje i zlostavljanje odnosno zloupotreba životinja, trebalo bi razmotriti u slučaju da je veterinarski radnik postupao nesavesno ali da, uprkos tome, nisu ispunjeni uslovi za njegovu krivičnu odgovornost. Ako usled umišljajnog ili nehatnog nesavesnog postupanja veterinarskog radnika prilikom pružanja veterinarske pomoći ne dođe do uginuća više od jedne životinje ili do prouzrokovanja znatne štete, postojaće samo pokušaj krivičnog dela nesavesnog pružanja veterinarske pomoći, koji nije kažnjiv. To ne znači da u konkretnom slučaju životinji koja je objekt radnje neće biti naneti nepotreban bol, patnja, strah i stres. Pod uslovom da je veterinarski radnik u takvom slučaju postupao sa umišljajem (direktim ili eventualnim) postojala bi mogućnost da njegovim ponašanjem budu ostvarena obeležja bića drugog krivičnog dela – krivičnog dela ubijanja i zlostavljanja životinja[32]. Sa druge strane, ako bi veterinarski radnik u navedenom slučaju postupao sa nehatom kao oblikom krivice, moglo bi biti reči o prekršaju u smislu zlostavljanja životinja[33] (prema Zakonu o dobrobiti životinja), odnosno zloupotrebe životinja[34] (prema Zakonu o veterinarstvu). [35]

Zaključak

Sistematizovanjem krivičnog dela nesavesnog pružanja veterinarske pomoći u okviru poglavlja Krivičnog zakonika koje je posvećeno krivičnim delima protiv životne sredine, kao i ukidanjem ograničenja u pogledu životinjskih vrsta na koje se navedena inkriminacija odnosi, naš zakonodavac pokazao ja da je promenio odnos prema životinjama i pitanju njihove dobrobiti, odnosno, u ovom slučaju, zdravlja kao njenog segmenta. Svrstavanje ove inkriminacije u krivična dela protiv životne sredine umesto u krivična dela protiv privrede znači da se njome sada na prvom mestu zaštita pruža zdravlju i dobrobiti životinja, a ne više samo stočarstvu kao privrednoj grani. Međutim, pored životne sredine i zdravlja i dobrobiti životinja, ovim krivičnim delom se istovremeno i dalje štite i stočarstvo kao privredna grana i zdravlje ljudi koji koriste proizvode životiljskog porekla i interesi vlasnika životinja.

Pomak u pravcu poštovanja principa biocentrične etike predstavlja i činjenica da objekt radnje ovog krivičnog dela više nisu samo stoka i živina, kao životinje od kojih čovek ima neposrednu korist, već i sve druge životinje kojima može biti pružena veterinarska pomoć. Takva promena izraz je i tendencija prisutnih u samoj veterinarskoj profesiji, koja postepeno napušta svoje „poljoprivredne korene“ i sve više pažnje posvećuje zdravstvenoj zaštiti onih životinja od kojih čovek nema nikakvu ekonomsku korist već mu služe samo za druženje i razonodu (Mceachern Nunalee, Weedon, 2004:138).

Proširenje kruga životinjskih vrsta koje se mogu smatrati objektom radnje ovog krivičnog dela takođe govori u prilog tezi da se tom inkriminacijom ne štite isključivo interesi čoveka već i zdravlje i dobrobit životinja. Ipak, u postojećem krivičnopravnom zakonskom okviru se još uvek ne može govoriti o zaštiti životinja per se, već pre o zaštiti životinjskog sveta kao dela životne sredine. Takav zaključak sledi i iz uslovljenosti postojanja krivičnog dela nesavesnog pružanja veterinarske pomoći uginućem više od jedne životinje ili prouzrokovanjem znatne štete, što znači da ono neće postojati ukoliko je vetarinarska pomoć nesavesno pružena samo u odnosu na jednu životinju i to životinju čija je ekonomska vrednost mala. O suštinskoj promeni položaja životinja u krivičnom pravu moglo bi biti reči tek kada bi navedeno krivično delo postojalo i u takvom slučaju.

U kontekstu širenja svesti o značaju dobrobiti životinja u savremenom društvu, mogla bi se preispitati opravdanost uslovljenosti postojanja ovog krivičnog dela nastupanjem posledice u vidu uginuća životinja ili prouzrokovanja znatne štete. Naime, čini se da bi i posledica koja se sastoji u težem ili trajnijem pogoršanju ili narušavanju zdravstvenog stanja životinja, uz ispunjenje svih ostalih obeležja bića ovog krivičnog dela, bila sasvim dovoljna za uspostavljanje krivičnopravne odgovornosti nesavesnog veterinarskog radnika. Takvo shvatanje je naročito opravdano ako se ima u vidu da je Krivičnim zakonikom Republike Srbije inkriminisano i samo zlostavljanje životinja, odnosno nanošenje životinjama bola, patnje, straha ili stresa, bez obzira na to da li je ono za krajnji ishod imalo smrt životinje.[36] Kako teže ili trajnije pogoršanje ili narušavanje zdravstvenog stanja životinje nesumnjivo kod životinje izaziva bol i patnju, bilo bi opravdano da se inkriminacija nesavesnog pružanja veterinarske pomoći proširi i na slučajeve u kojima je usled primene očigledno nepodobnog sredstva ili načina lečenja ili uopšte nesavesnog postupanja veterinara ili veterinarskog tehničara došlo do težeg i trajnijeg narušavanja ili pogoršanja zdravlja životinja, a ne samo do njihovog uginuća.       Zahtev za nastupanjem posledice koja se sastoji u znatnoj šteti predstavlja odraz statusa koji životinje imaju u našem pravnom sistemu – statusa pokretnih stvari. U svetlu promene etičkih shvatanja u pravcu omogućavanja životinjama da i u pravu i u društvu steknu položaj koji se ipak razlikuje od položaja „pukih pokretnih stvari“, može se preispitati opravdanost opstanka takvog uslova. Zahtev za nastupanjem znatne štete se čini naročito spornim u situacijama kada je nesavesno pružanje veterinarske pomoći učinjeno u odnosu na kućne ljubimce, kojima su, nakon usvajanja Evropske konvencije za zaštitu kućnih ljubimaca 1987. godine (ratifikovane od strane naše zemlje tek 2010. godine) i zvanično priznat značaj koji imaju u doprinosu kvalitetu života ljudi i, otuda, vrednost koju imaju za čitavo društvo[37]. Pritom, kućni ljubimci ne moraju imati nikakvu tržišnu odnosno ekonomsku vrednost, već isključivo emocionalni, psihološki i socijalni značaj za svog vlasnika (Mceachern Nunalee, Weedon, 2004:143 – 144).

Može se postaviti i pitanje koje će krivičnopravne posledice nastupiti prema važećem zakonskom rešenju ukoliko usled primene očigledno nepodobnog sredstva ili načina lečenja ili uopšte nesavesnog postupanja veterinarskog radnika ne dođe do uginuća životinja ili nastupanja znatne štete. Tada će krivično delo nesavesnog pružanja veterinarske pomoći ostati u pokušaju koji, kao što je već istaknuto, nije kažnjiv. Međutim, i u takvom slučaju bi životinja mogla trpeti nepotreban bol, patnju, strah ili stres, iako ne bi došlo do njenog uginuća ili znatne štete. Pod uslovom da je veterinar postupao sa umišljajem (direktnim ili eventualnim) te bi se radnje mogle obuhvatiti krivičnim delom ubijanja i zlostavljanja životinja[38], dok bi u slučaju nehatnog postupanja veterinara moglo biti reči o prekršaju u smislu zlostavljanja životinja (prema Zakonu o dobrobiti životinja)[39], odnosno zloupotrebe životinja (prema Zakonu o veterinarstvu)[40].

Raspoloživi statistički podaci pokazuju da se slučajevi nesavesnog pružanja veterinarske pomoći u Republici Srbiji veoma retko prijavljuju nadležnim državnim organima. Tokom 2007. godine je u našoj zemlji prijavljeno svega šest učinilaca ovog krivičnog dela[41], 2008. godine četiri[42], dok su 2009. godine prijavljena svega dva[43]. Ipak, iz tih podataka se ne bi mogao automatski izvesti generalni zaključak o slaboj zastupljenosti ovog krivičnog dela u našoj zemlji. Naime, oni mogu ukazivati i na slabu zainteresovanost subjekata koji su upoznati sa slučajevima vršenja ovog krivičnog dela da o tome informišu nadležne državne organe, kao i na otežan pristup nadležnih državnih organa informacijama o takvim slučajevima. Sa druge strane,takvi podaci mogu sugerisati i da je obavljanje veterinarske delatnosti u našoj zemlji u skladu sa standardima koji su proklamovani na nacionalnom, regionalnom i internacionalnom nivou ili da ne odstupa od istih u znatnijoj meri.

Drugim rečima, može se pretpostaviti da se u većini slučajeva u našoj zemlji veterinarska pomoć pruža savesno. Ali, skroman broj slučajeva nesavesnog pružanja veterinarske pomoći ne isključuje postojanje određenog procenta takozvanih tamnih brojki kriminaliteta u ovoj oblasti, te zbog toga ovaj oblik kriminalnog ispoljavanja ne treba neopravdano stavljati u drugi plan kao sporadično prijavljivano i nedovoljno društveno opasno. U tom kontekstu, treba naglasiti ulogu koju u prijavljivanju ovog krivičnog dela nadležnim državnim organima (ali i njegovom otkrivanju, sprečavanju i dokazivanju) imaju kako sami vlasnici životinja, tako i udruženja građana koja se bave zaštitom životinja i čiji se predstavnici, od kojih su mnogi i sami veterinari koji posvećeno i savesno obavljaju svoju delatnost, u svom radu susreću sa potencijalnim slučajevima takvog postupanja.

Literatura

– Fajnberg, DŽ. (1987): Prava životinja i nerođenih pokolenja (prevod: Babić, J.), Gledišta: Časopis Beogradskog univerziteta, vol. 28. br. 7/8 : 25 – 38., Beograd

– Green, C. (2004): The Future of Veterinary Malpractice Liability in the Care of Companion Animals, Animal Law, vol.10 :163 – 250, Animal Legal and Historical Center, Michigan State University College of Law, Michigan USA

– Jovašević, D. (2003): Komentar Krivičnog zakona Republike Srbije sa sudskom praksom. Nomos, Beograd

– Jovašević, D. (2006): Leksikon krivičnog prava. Službeni glasnik, Beograd

– Jovašević, D., Đurđić, V. (2006): Krivično pravo – posebni deo. Nomos, Beograd

– Jovašević, D. (2009): Sistem ekoloških delikata – ekološko kazneno pravo. Pravni fakultet u Nišu – Centar za publikacije, Niš

– Kelch, T. (1999): The role of the rational and the emotive in a theory of animal rights, Boston College Environmental Affairs Law Review vol. 27. br. 1. 1: 1 – 41., Boston, USA

– Lazarević, LJ. (2006): Komentar Krivičnog zakonika Republike Srbije. Savremena administracija, Beograd

– Mceachern Nunalee, M.M., Weedon, R. G. (2004): Modern Trends In Veterinary Malpractice: How Our Evolving Attitudes Toward Non-Human Animals Will Change Veterinary Medicine, Animal Law, vol. 10, 125 – 161., Animal Legal and Historical Center, Michigan State University College of Law, Michigan USA

 – Paunović, M. (2004): Prava životinja – savremeni međunarodni standardi. Pravni fakultet Univerziteta u Beogradu i „Đuro Salaj“ AD, Beograd

– Radišić, J. (2008): Medicinsko pravo. Pravni fakultet Univerziteta Union u Beogradu i Nomos, Beograd

– Regan, T.(2004): The Day May Come: : Legal Rights for Animals, Animal Law Review at Lewis and Clark Law School, vol.10, Portland, Oregon, USA

– Stewart Leavitt, E., Halverson, D. (1990): The Evolution of Anti – Cruelty Laws in the United States, in: Animals and their Legal Rights – A Survey of American Laws from 1641 to 1990, Animal Welfare Institute, Washington, DC, USA

– Srzentić, N., Lazarević, LJ., Đorđević, M., Stajić, A., Kraus, B. (1991): Komentar Krivičnog zakona Republike Srbije. Savremena administracija, Beograd

– Stojanović, Z. (2006): Komentar krivičnog zakonika. Službeni glasnik, Beograd

– Stojanović, Z. (2009): Komentar krivičnog zakonika. Službeni glasnik, Beograd

– Stojanović, Z., Perić, O. (2000): Krivično pravo – posebni deo. Službeni glasnik, Beograd

– Stubičan, Đ. (1989): Etologija i veterinarska etika. Veterinarski glasnik – časopis Saveza veterinara i veterinarskih tehničara SFRJ vol. 43 br. 6: 501- 505., Beograd

– Stubičan, Đ., Đukić, B., Pogačnik, M. (1990): Veterinarska etika u obrazovanju i nauci, Veterinarski glasnik – časopis Saveza veterinara i veterinarskih tehničara SFRJ vol 44., br. 8 – 9., Beograd

– Tester, K. (1992): Animals and Society – The Humanity of Animal Rights. Routledge, London, UK

Izvori

– Kaznitelni zakon za policajne prestupe iz 1850. godine, u Beogradu, u Knjigopečatnii Knjažestva Serbskog, 27.05.1850. godine, N.K.V. N.Sov.105 (originalan dokument)

 – Kriminalni (Kaznitelni) zakonik za knjažestvo Srbiju od 1860. godine, „Zbirka zakona Kraljevine Srbije II – Kazneni zakonik i krivični sudski postupak“, Knjižar izdavač Geca Kon, Beograd, 1911

– Krivični zakonik, „Službeni glasnik RS“, br. 85/2005, 88/2005, 107/2005, 72/2009 i 111/2009

– Krivični zakon Republike Srbije, „Službeni glasnik SRS“, br. 26/1977, 28/1977, 43/1977, 20/1979, 24/1984, 39/1986, 51/1987, 6/1989, 42/1989, 21/1990, i „Službeni glasnik RS“, br. 16/1990, 26/1991, 75/1991, 9/1992, 49/1992, 51/1992, 23/1993, 67/1993, 47/1994, 17/1995, 44/1998, 10/2002, 11/2002, 80/2002, 39/2003 i 67/2003

– Pravilnik o proglašenju i zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva, „Službeni glasnik RS“, br. 5/2010

– Strategija biološke raznovrsnosti Republike Srbije za period od 2011. do 2018. godine, „Službeni glasnik RS“, br. 13/2011

– Zakon o zdravstvenoj zaštiti životinja od zaraznih bolesti koje ugrožavaju celu zemlju, „Službeni list SFRJ“, br. 43/1986 i 53/1991

– Zakon o zdravstvenoj zaštiti životinja, „Službeni glasnik RS“, br. 37/1991, 50/1992, 33/1993, 52/1993, 53/1995, 52/1996 i 25/2000

– Zakon o veterinarstvu, „Službeni glasnik RS“, br. 91/2005 i 30/2010

– Zakon o zaštiti životne sredine, „Službeni glasnik RS“, br. 135/2004, 36/2009 i 72/2009

– Zakon o zaštiti prirode, „Službeni glasnik RS“, br. 36/2009 i 88/2010

– Zakon o dobrobiti životinja, „Službeni glasnik RS“, br. 41/2009

– Zakon o potvrđivanju Evropske konvencije o zaštiti kućnih ljubimaca, „Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori“, br. 1/2010

– Statistički bilten – Punoletni učinioci krivičnih dela – Prijave, optuženja i osude – 2007, br. 502, Republički zavod za statistiku, Beograd, 2009

– Statistički bilten – Punoletni učinioci krivičnih dela – Prijave, optuženja i osude –2008, br. 514, Republički zavod za statistiku, Beograd, 2010

– Statistički bilten – Punoletni učinioci krivičnih dela – Prijave, optuženja i osude –2009, br. 529, Republički zavod za statistiku, Beograd, 2010

– Saopštenje: Punoletni učinioci krivičnih dela u Republici Srbiji 2010, br. 201, Republički zavod za statistiku, Beograd, 15.07.2011.

– Kodeks Veterinarsko – medicinske etike, usvojen 13.10.2007. godine, preuzeto sa: http://www.vetks.org.rs/documents/organizaciona/kodeks.pdf , pristup: 30.08.2011. godine

– Statut Veterinarske komore Srbije, Statut Veterinarske komore Srbije, preuzeto sa: http://www.vetks.org.rs/documents/organizaciona/statut.pdf , pristup: 30.08.2011. godine

– Disciplinsko – etički pravilnik Veterinarske komore Srbije, usvojen 10.10.2007. godine, preuzeto sa: http://www.vetks.org.rs/documents/normativna/disc-eticki%20prav.pdf , pristup: 30.08.2011. godine

– Constitution of The World Veterinary Association, preuzeto sa: http://www.worldvet.org/manuals/03CONSTI.pdf , pristup: 23.09.2011. godine

– Code of Professional Ethics of The World Veterinary Association, preuzeto sa: http://www.worldvet.org/manuals/T-1-1.pdf , pristup: 23.09.2011. godine

– European Veterinary Code of Conduct, adopted 6 June 2008, Federation of Veterinarians of Europe FVE/07/doc/045, preuzeto sa: http://www.fve.org/news/position_papers/veterinary_profession/fve_07_045_codeofconduct.pdf , pristup: 27.09.2011. godine

– European Code of Good Veterinary Practice, Federation of Veterinarians of Europe, 2002. godine, preuzeto sa: http://www.fve.org/news/publications/pdf/gvp.pdf , pristup: 27.09.2011. godine

– European Veterinary Act, adopted 7 June 2008, Federation of Veterinarians of Europe FVE/08/doc/009, preuzeto sa: http://www.fve.org/news/position_papers/veterinary_profession/fve_08_009_vetact.pdf , pristup: 27.09.2011. godine

– The Terrestrial Animal Health Code, 19th edition, World Organisation for Animal Health (OIE), 2011. godine, preuzeto sa: http://www.oie.int/fileadmin/Home/eng/Health_standards/tahc/2010/en_sommaire.htm , pristup: 28.09.2011. godine

– The Aquatic Animal Health Code, 14th edition, World Organisation for Animal Health (OIE), 2011. godine, preuzeto sa: http://www.oie.int/international-standard-setting/aquatic-code/access-online/ , pristup: 28.09.2011. godine

– Principles of Veterinary Medical Ethics of the American Veterinary Medical Association (AVMA) , preuzeto sa: http://www.avma.org/issues/policy/ethics.asp , pristup: 29.09.2011. godine

– European Convention for the Protection of Pet Animals, Strasbourg, 13.11.1987., Council of Europe, European Treaty Series – No. 125 preuzeto sa: http://conventions.coe.int/treaty/en/Reports/Html/172.htm , pristup: 08.09.2011. godine

– Registar zaštićenih prirodnih dobara, Zavod za zaštitu prirode Republike Srbije http://www.natureprotection.org.rs/images/stories/pdf/registar_zasticenih_dobara_cirilica.pdf, pristup: 28.11.2011. godine

CRIMINAL OFFENCE OF MALPRACTICE IN VETERINARY SERVICES IN THE LEGISLATION OF THE REPUBLIC OF SERBIA

Summary

Malpractice in veterinary services is a criminal offence directed against several significant ecological and social values – health and welfare of animals, human health, agriculture as an economic branch and entire environment. Therefore, veterinarians’ acts or omissions representing the most serious violations of professional and ethical rules of veterinary medicine, as well as the most severe infringements of fundamental principles of good veterinary practice, are forbidden and punishable on both – national as well as international level either as criminal offences or as misdemeanors. Not only do such behaviors result in perpetrator’s criminal responsibility, but they also lead to his professional and ethical liability, in front of the bodies of veterinary chamber, and, finally, generate his obligation to provide material compensation to animal’s owner. Until 1st January 2006, when current Criminal Code of the Republic of Serbia came into force, this criminal offence had been systematized within criminal offences against economy. Nowadays, it a part of Code’s 24th chapter, dedicated to criminal offences against environment. According to paragraph 271 of the Criminal Code of the Republic of Serbia, malpractice in veterinary services is committed by a veterinarian (or authorized veterinary staff) who, in rendering veterinary assistance, prescribes or applies an obviously inadequate means or obviously inadequate method of treatment or otherwise acts unconscientiously in treating animals thereby causing death of animals or other considerable damage. However, several other forms of veterinary malpractice and other related human behaviors directed against animal welfare, such as animal cruelty or animal abuse, which accompany or engender this criminal phenomenon, are not incriminated solely by the provisions of the Criminal Code. Namely, the provisions of Law on Animal Welfare and Law on Veterinary Services are also of immense importance when it comes to detecting, preventing and suppressing malpractice in veterinary services and other activities that threaten or violate health and welfare of animals and, through that, appear to endanger human health and the survival and sustainable development of the entire environment. Besides, national and international Codes of Veterinary Ethics, adopted by relevant and respectful veterinary associations also seem to be valuable sources of criteria and standards that are supposed to be fulfilled in order to avoid the conduct that could be characterized as malpractice.



[1] Čl. 59. Kaznitelni zakon za policajne prestupe iz 1850. godine

[2] Čl. 303. Kriminalni (Kaznitelni) zakonik za knjažestvo Srbiju od 1860. godine

[3] Čl. 5. st. 1. tačka 4. Zakon o dobrobiti životinja

[4] Više o pojmu veterinarske delatnosti videti u čl. 4. Zakon o veterinarstvu

[5] Čl. 6. st. 1. i čl. 138. st. 2.

[6] Na svetskom (univerzalnom) nivou su za ovu oblast najznačajniji akti usvojeni od strane Svetske veterinarske organizacije (World Veterinary Association): 1) Ustav Svetske veterinarske organizacije (Constitution of World Veterinary Association) usvojen 1959. godine i 2) Kodeks profesionalne etike Svetske veterinarske organizacije, (Code of Professional Ethics of World Veterinary Association), dostupan u izdanju iz 1999. godine Od međunarodnih standarda u sferi pružanja veterinarske pomoći značajni su i akti doneti od strane Svetske organizacije za zdravlje životinja (World Organisation for Animal Health): 1) Zdravstveni kodeks za kopnene životinje (The Terrestrial Animal Health Code), čije je najnovije (19.) izdanje usvojeno 2011. godine  i 2) Zdravstveni kodeks za životinje koje žive u vodi (The Aquatic Animal Health Code), čije je poslednje (14) izdanje usvojeno takođe 2011. godine. Za evropski region najveći značaj imaju akti usvojeni pod okriljem Evropske veterinarske federacije (Federation of Veterinarians of Europe) i to : 1) Evropski veterinarski kodeks ponašanja (European Veterinary Code of Conduct) iz 2008. godine 2) Evropski kodeks dobre veterinarske prakse (European Code of Good Veterinary Practice) iz 2002. godine  i 3) Evropski veterinarski akt (European Veterinary Act) iz 2008. godine, dok su u Sjedinjenim Američkim Državama to Principi veterinarske medicinske etike Američkog veterinarskog medicinskog udruženja (Principles of Veterinary Medical Ethics of American Veterinary Medical Association), koji su prvi put usvojeni još 1867. godine, a čije je poslednje izdanje objavljeno 2010. godine.

[7] Čl. 17. Disciplinsko – etički pravilnik Veterinarske komore Srbije

[8] Čl. 271. Krivični zakonik Republike Srbije

[9] Čl.156. Krivični zakon Republike Srbije

[10] Čl. 3., Zakon o zaštiti životne sredine

[11] Čl. 3., Krivični zakonik Republike Srbije

[12] Više videti u čl. 3. st. 1. tačka 22. Zakon o veterinarstvu

[13] Čl. 3. st. 1. tačka 30.

[14] Videti i: čl. 251. Krivični zakonik Republike Srbije

[15] Videti: čl. 3. st. 1. tačka 4. Zakon o zaštiti životne sredine, Zakon o zaštiti prirode, Strategija biološke raznovrsnosti Republike Srbije za period od 2011. do 2018. godine i Pravilnik o proglašenju i zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva,

[16] Zakon o veterinarstvu

[17] Čl. 3. st. 1. tačka 9.

[18] Čl. 31.

[19] Čl. 31.

[20] Čl. 271. Krivični zakonik Republike Srbije

[21] Čl. 1. Zakon o veterinarstvu

[22] Čl. 4.

[23] Čl.139. st. 1.

[24] Čl. 32.

[25] Čl 31. st. 1. tačka 1. i 2.

[26] Čl. 155.

[27] Čl. 5. st. 1. tačka 5. Zakon o dobrobiti životinja

[28] Čl. 5. st. 1. tačka 20.

[29] Čl. 13. st. 4.

[30] Čl. 7. st. 1. tačka 19.

[31] Čl. 7. st. 1. tačka 25.

[32] Čl. 269. Krivični zakonik Republike Srbije

[33] Čl. 7. st. 1. tačka 1. u vezi sa čl. 82. st. 1. tačka 3. i čl. 85. st. 1. Zakon o dobrobiti životinja,

[34] Čl. 138. st. 1. u vezi sa čl. 160. st. 2. i čl. 158. st. 1. tačka 32. Zakon o veterinarstvu

[35] Nasuprot iznetom shvatanju, u mnogim federalnim jedinicama Sjedinjenih Američkih Država potpuno je isključena moućnost da veterinar krivično ili prekršajno odgovara za zlostavljanje životinja koje bi bilo učinjeno prilikom pružanja veterinarske pomoći. Tako kategorično onemogućavanje da cela jedna profesija bude podvrgnuta krivičnopravnom (ili prekršajnopravnom) sankcionisanju potpuno neopravdano anulira značajan mehanizam pravne zaštite, čime se dopušta da zlostavljanje životinja pod navedenim specifičnim okolnostima ostane nekažnjeno (Green, 2004:181 – 182).

[36] Videti: krivično delo ubijanja i zlostavljanja životinja, čl. 269. Krivični zakonik Republike Srbije

[37] Ibid.

[38] Čl. 269. Krivični zakonik Republike Srbije

[39] Čl. 7. st. 1. tačka 1. u vezi sa čl. 82. st. 1. tačka 3. i čl. 85. st. 1. Zakon o dobrobiti životinja

[40] Čl. 138. st. 1. u vezi sa čl. 160. st. 2. i čl. 158. st. 1. tačka 32. Zakon o veterinarstvu

[41]Statistički bilten – Punoletni učinioci krivičnih dela – Prijave, optuženja i osude – 2007, br. 502, Republički zavod za statistiku, Beograd, 2009

[42] Statistički bilten – Punoletni učinioci krivičnih dela – Prijave, optuženja i osude –2008, br. 514, Republički zavod za statistiku, Beograd, 2010

[43] Statistički bilten – Punoletni učinioci krivičnih dela – Prijave, optuženja i osude –2009, br. 529, Republički zavod za statistiku, Beograd, 2010